حکایت معروف کرخی و مسافر رنجور

حکایت معروف کرخی و مسافر رنجور از باب چهارم کتاب بوستان است سعدی در این شعر درباره کرخی و مسافر رنجور روایت کرده است.

کسی راه معروف کرخی بجست/که بنهاد معروفی از سر نخست

شنیدم که مهمانش آمد یکی/ز بیماریش تا به مرگ اندکی

سرش موی و رویش صفا ریخته/به موییش جان در تن آویخته

شب آنجا بیفکند و بالش نهاد/روان دست در بانگ و نالش نهاد

نه خوابش گرفتی شبان یک نفس/نه از دست فریاد او خواب کس

نهادی پریشان و طبعی درشت/نمی‌مرد و خلقی به حجت بکشت

ز فریاد و نالیدن و خفت و خیز/گرفتند از او خلق راه گریز

ز دیار مردم در آن بقعه کس/همان ناتوان ماند و معروف و بس

شنیدم که شبها ز خدمت نخفت/چو مردان میان بست و کرد آنچه گفت

شبی بر سرش لشکر آورد خواب/که چند آورد مرد ناخفته تاب؟

به یک دم که چشمانش خفتن گرفت/مسافر پراکنده گفتن گرفت

که لعنت بر این نسل ناپاک باد/که نامند و ناموس و زرقند و باد

پلید اعتقادان پاکیزه پوش/فریبندهٔ پارسایی فروش

چه داند لت انبانی از خواب مست/که بیچاره‌ای دیده بر هم نبست؟

سخنهای منکر به معروف گفت/که یک دم چرا غافل از وی بخفت

فرو خورد شیخ این حدیث از کرم/شنیدند پوشیدگان حرم

یکی گفت معروف را در نهفت/شنیدی که درویش نالان چه گفت؟

برو زاین سپس گو سر خویش گیر/گرانی مکن جای دیگر بمیر

نکویی و رحمت به جای خود است/ولی با بدان نیکمردی بد است

سر سفله را گرد بالش منه/سر مردم آزار بر سنگ به

مکن با بدان نیکی ای نیکبخت/که در شوره نادان نشاند درخت

نگویم مراعات مردم مکن/کرم پیش نامردمان گم مکن

به اخلاق نرمی مکن با درشت/که سگ را نمالند چون گربه پشت

گر انصاف خواهی سگ حق شناس/به سیرت به از مردم ناسپاس

به برفاب رحمت مکن بر خسیس/چو کردی مکافات بر یخ نویس

ندیدم چنین پیچ بر پیچ کس/مکن هیچ رحمت بر این هیچ کس

بخندید و گفت ای دلارام جفت/پریشان مشو زاین پریشان که گفت

گر از ناخوشی کرد بر من خروش/مرا ناخوش از وی خوش آمد به گوش

جفای چنین کس نباید شنود/که نتواند از بی‌قراری غنود

چو خود را قوی حال بینی و خوش/به شکرانه بار ضعیفان بکش

اگر خود همین صورتی چون طلسم/بمیری و اسمت بمیرد چو جسم

وگر پرورانی درخت کرم/بر نیکنامی خوری لاجرم

نبینی که در کرخ تربت بسی است/به جز گور معروف، معروف نیست

به دولت کسانی سر افراختند/که تاج تکبر بینداختند

تکبر کند مرد حشمت پرست/نداند که حشمت به حلم اندر است