زندگینامه خشایار شاه یکم پنجمین پادشاه هخامنشی

خشایارشا که بود و در چه دوره ای حکومت کرد؟

خشایارشا اول، ملقب به شاه بزرگ، یکی از برجسته ترین پادشاهان هخامنشی بود که از سال ۴۸۶ تا ۴۶۵ پیش از میلاد بر امپراتوری پهناور ایران حکومت کرد. او چهارمین شاه شاهان هخامنشی محسوب می شود و دوران حکومتش مصادف با اوج قدرت و وسعت امپراتوری پارس بود.

نسب نامه و تبار: خشایارشا نوه کوروش و پسر داریوش

خشایارشا از خاندانی اصیل و قدرتمند برخاسته بود. پدرش داریوش بزرگ، یکی از مشهورترین پادشاهان هخامنشی، و مادرش آتوسا، دختر کوروش کبیر بنیانگذار امپراتوری هخامنشی بود. این نسب نامه نشان می دهد که خشایارشا از دو سلسله مهم هخامنشی، یعنی دودمان داریوش و کوروش، به ارث رسیده بود. مادرش آتوسا تأثیر زیادی در به سلطنت رسیدن او داشت و نقشی کلیدی در انتقال قدرت از داریوش به پسرش ایفا کرد.

خشایارشا چندمین پادشاه هخامنشی بود؟

خشایارشا چهارمین پادشاه هخامنشی بود که پس از کوروش، کمبوجیه و داریوش به تخت نشست. او در سال ۴۸۶ پیش از میلاد، پس از مرگ پدرش داریوش، جانشین او شد. با این حال، مسئله جانشینی به این سادگی نبود. داریوش پسر بزرگتری به نام آرتابازان داشت که از همسر پیشین خود بود. اما نفوذ آتوسا، مادر خشایارشا، و استدلال دماراتوس، شاه تبعیدی اسپارت، در نهایت موجب شد خشایارشا به عنوان وارث تاج و تخت انتخاب شود.

در دوران سلطنت خشایارشا، امپراتوری هخامنشی در وسعت جغرافیایی خود به اوج رسید. قلمروی او از هند و رود سند در شرق تا تریپولیتانیا و لیبی در غرب و از خلیج فارس و دریای عمان در جنوب تا قفقاز و رود جیحون در شمال گسترده بود. او همچنین بر مصر و بابل فرمانروایی کرد و پس از سرکوب شورش های این نواحی، لقب شاه پارس و ماد را برای خود برگزید و از لقب شاه بابل صرف نظر کرد.

خشایارشا در تاریخ دهم انسانی

اوایل سلطنت خشایارشا با شورش هایی در مصر و بابل همراه بود. او ابتدا به سرکوب شورش مصر پرداخت و سپس در سال ۴۸۴ پیش از میلاد، شورش بابل را به سختی فرو نشاند. پس از این رویدادها بود که او لقب شاه بابل را کنار گذاشت و خود را شاه پارس و ماد خواند.

خشایارشا همچنین به تکمیل پروژه های ساختمانی آغاز شده توسط داریوش پرداخت و بناهای باشکوهی در تخت جمشید و شوش ایجاد کرد. سیاست های او در حوزه مذهبی نیز قابل توجه بود. او به عنوان یک زرتشتی، به سیاست تساهل مذهبی داریوش و کوروش ادامه داد و به ادیان مختلف در قلمرو خود احترام می گذاشت.

خصوصیات اخلاقی و شخصیت خشایار شاه

خشایارشا در منابع تاریخی به عنوان پادشاهی قدرتمند، مصمم و گاهی خودکامه توصیف شده است. هرودوت، تاریخ نگار یونانی، تصویری از او ارائه می دهد که در آن شخصیتی با اراده قوی و گاهی متکبر دارد. با این حال، منابع دیگر نشان می دهند که او در تصمیم گیری های مهم مانند حمله به یونان، با مشورت بزرگان پارس عمل می کرد و حتی نظرات مخالف را می شنید. عمویش آرتابانوس در شورای سلطنتی با صراحت با حمله به یونان مخالفت کرد و خشایارشا نظر او را شنید.

اگر به زندگینامه شاهان هخامنشی علاقه دارید مقاله علت مرگ کمبوجیه دوم را مطالعه کنید.

خشایارشا و جنگ های ایران و یونان

دلایل حمله خشایارشا به یونان

دلایل حمله خشایارشا به یونان ریشه در تاریخ روابط ایران و یونان داشت. مهم ترین دلیل، انتقام از آتنیان به دلیل حمایت آنها از شورش ایونیان علیه ایران در سال ۴۹۹ پیش از میلاد بود. در این شورش، آتنیان به همراه ساردیس، پایتخت ساتراپی لیدی، حمله کرده و معابد آن را به آتش کشیده بودند.

داریوش بزرگ، پدر خشایارشا، قصد داشت از آتنیان انتقام بگیرد و در سال ۴۹۰ پیش از میلاد لشکری به یونان فرستاد که در نبرد مارتن شکست خورد. خشایارشا پس از به تخت نشستن، مصمم بود تا کار پدر را به پایان برساند و انتقام این شکست را بگیرد. هرودوت به نقل از خشایارشا می نویسد که او گفته بود: من تا آتن را به آتش نکشم و انتقام خود و پدرم را نگیرم، دست از جنگ برنمی دارم.

عوامل دیگری نیز در این تصمیم نقش داشتند. مشاوران و اشراف پارس که به دنبال غنایم و توسعه قلمرو بودند، خشایارشا را تشویق به این حمله کردند. همچنین، وجود تبعیدیان یونانی در دربار پارس که امیدوار بودند با کمک ایران به قدرت بازگردند، بر تصمیم شاه تأثیر گذاشت.

نبرد ترموپیل و فتح آتن؛ آیا خشایارشا در نبردها شکست خورد؟

نبرد ترموپیل در سال ۴۸۰ پیش از میلاد یکی از مشهورترین نبردهای تاریخ باستان است. خشایارشا با لشکری عظیم به یونان حمله کرد و در تنگه ترموپیل با سپاه کوچکی از یونانیان به رهبری لئونیداس، پادشاه اسپارت، روبرو شد. ارتش پارس پس از چند روز جنگ در این تنگه، با کمک خیانت یک یونانی به نام افیالتس که مسیر مخفی را نشان داد، موفق شد یونانیان را محاصره کند و شکست دهد.

پس از پیروزی در ترموپیل، ارتش خشایارشا به آتن رسید و این شهر را به آتش کشید. در این زمان، اهالی آتن پیش از ورود پارسیان، شهر را تخلیه کرده بودند. اما این پیروزی ها موقتی بودند. ناوگان یونانیان به رهبری تمیستوکل، در نبرد سالامیس، ضربه سنگینی به ناوگان پارس وارد کرد.

خشایارشا که ناوگانش را از دست داده بود و بیم آن داشت که یونانیان پل هلسپونت را ویران کنند و راه بازگشت را بر او ببندند، تصمیم گرفت با بخشی از سپاه به آسیا بازگردد. بخش دیگری از سپاه پارس به فرماندهی مردونیه در یونان ماند که یک سال بعد در نبرد پلاته در سال ۴۷۹ پیش از میلاد، شکست سختی از یونانیان متحد خورد.

بنابراین، اگرچه خشایارشا در نبردهای ابتدایی مانند ترموپیل پیروز شد و آتن را فتح کرد، اما شکست های بعدی در سالامیس و پلاته، و به خصوص نبرد سالامیس، نقطه عطفی در جنگ بود و مانع از تحقق هدف نهایی او، یعنی تصرف کامل یونان، شد.

حقیقت ماجرای شلاق زدن دریا و نبرد سالامیس

داستان شلاق زدن دریا یکی از معروف ترین حکایت های مربوط به خشایارشا است. هرودوت نقل می کند که وقتی طوفان دریا پل های بسته شده بر روی هلسپونت را ویران کرد، خشایارشا به شدت خشمگین شد و دستور داد دریا را با شلاق بزنند و غل و زنجیر بر آن بیندازند تا تنبیه شود.

نبرد سالامیس، نقطه عطف جنگ های ایران و یونان و بزرگترین شکست خشایارشا در این جنگ بود. در سال ۴۸۰ پیش از میلاد، ناوگان بزرگ پارس که از نظر تعداد بسیار برتر از ناوگان یونانی بود، در تنگه باریک سالامیس به دام افتاد. تمیستوکل، فرمانده آتنی، با حیله ای ماهرانه، ناوگان پارس را به تنگه کشاند. در این تنگه، به دلیل محدودیت فضا، برتری عددی پارس بی اثر شد و کشتی های کوچک و چابک یونانی موفق شدند ناوگان سنگین پارس را در هم کوبند. این شکست، که بیش از نیمی از ناوگان پارس را نابود کرد، ضربه ای مهلک به امیدهای خشایارشا برای تسخیر یونان وارد آورد.

نقش آرتمیس (بانوی جنگجوی ایرانی) در ارتش خشایارشا

آرتمیس یک فرمانده زن از هالیکارناس (بودروم امروزی) بود که در نبرد سالامیس در کنار خشایارشا جنگید. او با پنج کشتی در ناوگان پارس حضور داشت و فرماندهی این نیروها را بر عهده داشت. هرودوت از او به عنوان زنی شجاع و جسور یاد می کند که در نبرد سالامیس شجاعت و تدبیر خاصی از خود نشان داد. او حتی در این نبرد توانست با حیله ای از تعقیب یونانیان فرار کند. خشایارشا آرتمیس را بسیار مورد احترام قرار می داد و پس از نبرد سالامیس، او را به عنوان یکی از مشاوران و فرماندهان برجسته خود می ستود.

خشایارشا در آینه حواشی؛ استر، مردخای و واقعیت های دینی

خشایار شاه، استر و جشن پوریم؛ افسانه یا تاریخ؟

خشایارشا را با اخشورش، پادشاه مطرح در کتاب استر در عهد عتیق، یکی دانسته اند. کتاب استر داستان زن یهودی به نام استر را روایت می کند که ملکه ی هخامنشی می شود و قوم خود را از نقشه ی نابودی توسط هامان، وزیر بدخواه شاه، نجات می دهد. این داستان منشأ جشن پوریم در آیین یهود است.

با این حال، بسیاری از مورخان و محققان کتاب مقدس، داستان کتاب استر را یک رمان تاریخی می دانند و آن را فاقد ارزش تاریخی قطعی تلقی می کنند. آنها به عدم تطابق جزئیات داستان با وقایع و شخصیت های تاریخی شناخته شده اشاره می کنند. با وجود این، این داستان بخش مهمی از باورها و سنت های یهودی است و برخی محققان نیز معتقدند که ممکن است بر اساس وقایع واقعی، هر چند به شکل اغراق آمیز، شکل گرفته باشد.

خشایار شاه و زن یهودی؛ بررسی روایت های کتاب مقدس

در کتاب استر، اخشورش یا همان خشایارشا، به عنوان پادشاهی قدرتمند و ثروتمند توصیف می شود که همسرش استر را به دلیل نافرمانی خلع می کند و پس از آن با استر، دختری یهودی، ازدواج می کند. استر که هویت یهودی خود را پنهان کرده بود، با درایت و شجاعت خود، نقشه هامان برای کشتار یهودیان را خنثی می کند. این روایت، خشایارشا را به عنوان پادشاهی که تحت تأثیر همسر یهودی خود قرار می گیرد و فرمان قتل یهودیان را لغو می کند، تصویر می کند. با این حال، هیچ مدرک تاریخی مستقیمی خارج از کتاب استر برای تأیید این ماجرا وجود ندارد و بسیاری از مورخان آن را غیرتاریخی می دانند.

آیا خشایار شاه با خواهرش ازدواج کرد؟

برخی از منابع و افسانه های یونانی ادعا می کنند که خشایارشا عاشق خواهر خود شده و با او ازدواج کرده است. این ادعاها بیشتر بر اساس شایعات و افسانه سازی های بعدی است و هیچ مدرک تاریخی معتبری برای تأیید آن وجود ندارد. در فرهنگ هخامنشی، ازدواج با محارم در میان خاندان سلطنتی، هرچند به اندازه دوره ساسانی رایج نبود، اما گاه برای حفظ خلوص خون سلطنتی رخ می داد. با این حال، درباره خشایارشا، منابع تاریخی معتبر چنین ازدواجی را ثبت نکرده اند و این ادعاها عموماً رد شده اند.

میراث و خدمات خشایارشا در ایران باستان

شکوه معماری در تخت جمشید

یکی از مهم ترین میراث های خشایارشا، بناهای باشکوه او در تخت جمشید است. او کاخ آپادانا را که توسط داریوش آغاز شده بود، تکمیل کرد و کاخ اختصاصی خود را با نام کاخ خشایارشا یا کاخ صد ستون ساخت. این کاخ یکی از بزرگترین و باشکوه ترین سازه های تخت جمشید بود که در آن مراسم بارعام و پذیرش سفرا برگزار می شد. همچنین، خشایارشا دروازه ی موسوم به دروازه همه ملل را ساخت که ورودی اصلی مجموعه تخت جمشید بود و بر روی آن نقش برجسته هایی از سران ملل مختلف دیده می شود که هدایایی به شاه تقدیم می کنند. کاخ دیگر او، کاخ سه دری نیز از بناهای مهم تخت جمشید به شمار می رود.

آرامگاه خشایارشا کجاست؟

آرامگاه خشایارشا در محوطه باستانی نقش رستم، در نزدیکی تخت جمشید، قرار دارد. آرامگاه او مانند دیگر شاهان هخامنشی در دل کوه کنده شده است و به شکل صلیب است. بر بالای آرامگاه، نقش برجسته ای از خشایارشا دیده می شود که در برابر آتشدان ایستاده و دست به سوی آسمان بلند کرده است. همچنین، در زیر آرامگاه، نقش برجسته ای وجود دارد که بر روی تختی در حالی که به وسیلهٔ سربازان و شخصیت های بلندپایه احاطه شده، دیده می شود. در کتیبه های آرامگاه، به معرفی خشایارشا و افتخارات او و همچنین توصیف قلمرو وسیعش پرداخته شده است.

سکه ها، لوح ها و تندیس های به جای مانده از دوران او

از دوران خشایارشا، سکه های طلا و نقره زیادی به جا مانده است که بر روی آنها، تصویر شاه در حال تیراندازی با کمان یا نیزه زنی دیده می شود. این سکه ها که به داریک معروف هستند، یکی از مهم ترین پول های رایج در جهان باستان بودند.

همچنین، لوح های گلی به خط میخی از این دوره به دست آمده که حاوی اطلاعات ارزشمندی درباره اقتصاد، اداری و اجتماعی امپراتوری هخامنشی است. از تندیس های برجای مانده این دوران می توان به نقش برجسته های خشایارشا در تخت جمشید و نقش رستم اشاره کرد که او را با لباس های باشکوه و با ویژگی های ظاهری مشخص به تصویر کشیده اند. برخلاف تصویر سینمایی، شواهد باستان شناسی نشان می دهد که او دارای ریش و موهای بلندی بوده است.

خشایارشا در دنیای مدرن؛ سینما، پادکست و بازی

خشایار شاه در فیلم ۳۰۰ و سیصد ۲

فیلم ۳۰۰ ساخته زک اسنایدر، تصویری افسانه ای و کاملاً تحریف شده از خشایارشا و نبرد ترموپیل ارائه می دهد. در این فیلم، خشایارشا موجودی غول پیکر، تقریباً برهنه و با ظاهری عجیب با سوراخ های زیاد در صورت به تصویر کشیده می شود که هیچ شباهتی به پادشاه واقعی هخامنشی ندارد. در حقیقت، نقش برجسته های تخت جمشید، خشایارشا را با ریش و موهای بلند و لباس های کامل نشان می دهد.

علاوه بر ظاهر، فیلم واقعه تاریخی را نیز تحریف کرده است:

• تعداد سپاهیان: در فیلم، ۳۰۰ اسپارتی در برابر میلیون ها ایرانی می جنگند، در حالی که در واقعیت تعداد یونانیان حدود ۸۰۰۰ نفر بود.
• علت جنگ: فیلم دلیل حمله را به اشتباه نشان می دهد. در حالی که علت اصلی حمایت آتنیان از شورش ایونیان بود.
• تعداد سپاه پارس: در فیلم، سپاه ایران به میلیون ها نفر می رسد، در حالی که مورخان مدرن تعداد آن را بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر تخمین می زنند.
• نحوه جنگ: در فیلم، اسپارتی ها برهنه و بدون زره می جنگند، اما در واقعیت آنها زره کامل داشتند. همچنین، فیلم تاکتیک فالانکس را به درستی نشان نمی دهد.

تصویر خشایارشا در بازی های ویدیویی

خشایارشا در بازی های ویدیویی مختلفی از جمله سری اساسین ز کرید (Assassin’s Creed) ظاهر شده است. در این بازی ها نیز اغلب تصویری غیرواقعی و بر اساس افسانه های یونانی ارائه می شود. برای مثال، در اساسین ز کرید: ریشه ها (Assassin’s Creed Origins)، شخصیتی به نام خشایارشا حضور دارد که در داستان پردازی بازی، نقش مهمی ایفا می کند. همچنین در بازی سیریز ۳۰۰ که بر اساس فیلم ساخته شده، تصویری کاریکاتوری از خشایارشا ارائه می شود.

سوال های رایج درباره خشایارشا

خشایارشا چگونه و توسط چه کسی کشته شد؟

خشایارشا در سال ۴۶۵ پیش از میلاد، در کاخ خود در پاسارگاد، به دست رئیس محافظان سلطنتی خود، آرتابان، و با همدستی یکی از غلامان نزدیک به نام اسپامتراس، به قتل رسید. مورخان دلایل مختلفی برای این ترور ذکر کرده اند: برخی آن را یک توطئه سیاسی برای به قدرت رسیدن پسر کوچکتر خشایارشا، اردشیر اول، می دانند و برخی دیگر آن را انتقام شخصی و یا اعتراض به سیاست های شاه می دانند. این واقعه ضربه ای جدی به امپراتوری هخامنشی وارد کرد و آغازگر دوره ای از آشوب ها و ضعف در حکومت شد.

خشایار شاه چند همسر داشت؟

بر اساس منابع تاریخی، مهم ترین همسر خشایارشا، آمستریس (Amestris)، دختر اتانس (Otanes) بود که از او صاحب چندین فرزند از جمله اردشیر اول و داریوش شد. او همچنین بنا بر کتاب استر، با استر ازدواج کرد، اما این روایت بیشتر جنبه افسانه ای و دینی دارد و مورخان در مورد آن تردید دارند. با وجود این، معمولاً پادشاهان هخامنشی چندین همسر و هم خوابه داشتند و خشایارشا نیز از این قاعده مستثنی نبوده است.

گنج خشایار شاه کجاست؟

همواره باورهای عامیانه ای درباره گنج های پنهان خشایارشا وجود داشته است. با این حال، هیچ مدرک تاریخی معتبری وجود ندارد که نشان دهد خشایارشا گنج عظیمی را در جایی مخفی کرده باشد. منابع تاریخی و باستان شناسی نشان می دهند که ثروت عظیم امپراتوری هخامنشی به عنوان بخشی از خزانه سلطنتی، در کاخ ها و گنجینه های سلطنتی، به ویژه در تخت جمشید، نگهداری می شده است. بخش هایی از این گنجینه ها پس از حمله اسکندر به تخت جمشید غارت شد.

آیا خشایار شاه لر، فارس یا از قومیت خاصی بود؟

خشایارشا از نژاد پارس بود و به قوم فارس تعلق داشت. پارس ها، شاخه ای از اقوام هندواروپایی بودند که به زبان پارسی باستان صحبت می کردند و از حدود هزاره دوم پیش از میلاد، در جنوب غربی ایران (استان فارس کنونی) ساکن شدند. بنابراین، خشایارشا به هیچ وجه لر نبود، بلکه یک پارس اصیل و از خاندان هخامنشی بود که بر امپراتوری چندملیتی هخامنشی حکومت می کرد.