اردشیر سوم که بود و پادشاه کدام سلسله بود؟
اردشیر سوم، که با نام تولد اُخوس (Ochus) شناخته می شد، ششمین شاه بزرگ هخامنشی و یازدهمین امپراتور این سلسله بود که بین سال های ۳۵۹/۳۵۸ تا ۳۳۸ پیش از میلاد بر ایران حکومت کرد. او فرزند و جانشین اردشیر دوم بود و پس از مرگ پدرش به سلطنت رسید. اردشیر سوم نه تنها به عنوان یکی از قدرتمندترین شاهان هخامنشی، بلکه به عنوان اولین فرعون دودمان سی ویکم مصر نیز شناخته می شود.
بیوگرافی اردشیر سوم (اُخوس)
اردشیر سوم پیش از رسیدن به تخت سلطنت، نام اُخوس را یدک می کشید و به عنوان ساتراپ و فرمانده ارتش پدرش فعالیت می کرد. او در حدود سال ۳۶۱ پیش از میلاد در لشکرکشی علیه مصر که تحت فرمانروایی تاخوس بود، شرکت داشت و موفق شد این شاه را تسلیم کند. این تجربیات نظامی، او را برای ایفای نقش آینده اش به عنوان یک شاه جنگجو آماده ساخت. اُخوس با مرگ پدرش در سن ۸۶ سالگی، در حالی که برادرانش یکی یکی از میان رفته بودند، به قدرت رسید و نام سلطنتی اردشیر سوم را برگزید.
اردشیر سوم به انگلیسی (Artaxerxes III)
نام اردشیر سوم در منابع انگلیسی به صورت Artaxerxes III ثبت شده است. این نام از زبان پارسی باستان به معنای کسی که قدرت اش از طریق راستی برقرار است (Old Persian: Artaxšaça) گرفته شده است. در متون تاریخی غربی، او را اغلب با نام تولدش اُخوس (Ochus) نیز می شناسند تا از دیگر شاهان هخامنشی با همین نام سلطنتی متمایز شود. منابع یونانی و بابلی او را با القاب مختلفی مانند Ochos و Ú-ma-kuš یاد کرده اند.
تفاوت اردشیر سوم هخامنشی با اردشیر سوم ساسانی
یکی از نکات مهم در تاریخ شناسی ایران، تفاوت میان دو شاه با نام اردشیر سوم در دو سلسله متفاوت است:
- اردشیر سوم هخامنشی (حکومت: ۳۵۹-۳۳۸ پیش از میلاد): از دودمان هخامنشی، پسر اردشیر دوم، فاتح مصر و آخرین شاه قدرتمند هخامنشی پیش از حملات اسکندر. ملقب به اُخوس و معروف به سخت گیری و بیرحمی هایش.
- اردشیر سوم ساسانی (حکومت: ۶۲۸-۶۳۰ میلادی): از دودمان ساسانی، پسر قباد دوم، که در دوره ای از هرج و مرج و سقوط سریع سلسله ساسانی به قدرت رسید و عمر کوتاهی داشت. تفاوت اصلی در زمان، دودمان، و عملکرد تاریخی این دو شاه است.
لقب اردشیر سوم در جدول و تاریخ
در تاریخ نگاری، اردشیر سوم با القاب متعددی شناخته می شود:
- اُخوس (Ochus): نام تولد او پیش از سلطنت
- فاتح مصر: به دلیل بازپس گیری مصر در سال ۳۴۳ پیش از میلاد
- شاه ستمگر: به دلیل کشتن ۸۰ تن از بستگانش و قساوت هایش در حق مخالفان
- آخرین شاه بزرگ هخامنشی: زیرا پس از او، امپراتوری به سمت زوال سریع رفت
زندگینامه اردشیر سوم؛ از رسیدن به قدرت تا قساوت
اقدامات اردشیر سوم در ابتدای حکومتش چه بود؟
اردشیر سوم در نخستین گام های سلطنت خود، با چالش های بزرگی روبرو بود. امپراتوری هخامنشی در حال تضعیف بود و شورش های متعددی در نقاط مختلف برپا شده بود. او برای تثبیت قدرت، دست به اقدامات زیر زد:
- پاکسازی خاندان سلطنتی: برای جلوگیری از هرگونه رقیبی، دستور قتل بسیاری از بستگان خود را صادر کرد.
- سرکوب شورش کادوسیان: نخستین لشکرکشی او علیه کادوسیان در ماد آتروپاتن بود که با موفقیت انجام شد. در این نبرد، کُدومانوس (که بعدها داریوش سوم شد) شجاعت بسیاری نشان داد.
- سرکوب شورش ساتراپ ها: شورش ساتراپ هایی مانند آرتابازوس در فریگیه هللسپونت را در هم کوبید و آنها را مجبور به فرار به مقدونیه کرد.
- صدور فرمان اخراج مزدوران یونانی: در سال ۳۵۶ پیش از میلاد، به تمام ساتراپ ها دستور داد تا مزدوران یونانی خود را اخراج کنند تا قدرت ساتراپ ها کاهش یابد.
پاکسازی خاندان سلطنتی برای تثبیت قدرت
بی رحم ترین اقدام اردشیر سوم در ابتدای سلطنت، کشتار گسترده اعضای خاندان سلطنتی بود. منابع تاریخی از قتل های هولناکی سخن می گویند:
- بر اساس گزارش های مورخان یونانی مانند ژوستین و کورتیوس روفوس، اردشیر سوم در یک روز ۸۰ تن از برادران خود را به قتل رساند.
- او همچنین خواهران و دیگر بستگان خود را که می توانستند تهدیدی برای تاج و تخت او باشند، از میان برداشت.
- یونانیان او را به دلیل این قساوت ها محکوم کرده اند و او را فردی که عاشق خون ریزی و فریب بود، توصیف کرده اند.
اردشیر سوم چند سال حکومت کرد؟
اردشیر سوم حدود ۲۱ سال بر امپراتوری هخامنشی حکومت کرد. تاریخ دقیق آغاز حکومت او اندکی محل اختلاف است: برخی منابع سال ۳۵۹ و برخی دیگر سال ۳۵۸ پیش از میلاد را ذکر کرده اند. او تا سال ۳۳۸ پیش از میلاد که به دست باگواس خواجه مسموم شد، بر تخت سلطنت نشست.
اگر به زندگینامه پادشاهان هخامنشی علاقه دارید مقاله علت مرگ کمبوجیه را بخوانید.
اقدامات و فتوحات اردشیر سوم
بازپس گیری مصر؛ پایان جدایی مصر از سیطره هخامنشیان
مصر از سال ۴۰۴ پیش از میلاد از سیطره هخامنشیان خارج شده بود و سه دودمان بومی (۲۸، ۲۹، ۳۰) بر آن حکومت می کردند. اردشیر سوم دو لشکرکشی برای بازپس گیری مصر انجام داد:
لشکرکشی اول (حدود ۳۵۱ پیش از میلاد): این لشکرکشی با شکست سنگینی برای ایرانیان به پایان رسید. فرعون نخ نبو دوم با کمک مزدوران یونانی، ایرانیان را در هم کوبید و اردشیر مجبور به عقب نشینی شد. این شکست باعث دلگرمی شورشیان در فنیقیه و قبرس شد.
لشکرکشی دوم (۳۴۳ پیش از میلاد): اردشیر با جمع آوری ارتشی عظیم متشکل از ۳۳۰,۰۰۰ ایرانی و ۱۴,۰۰۰ مزدور یونانی (از جمله ۴,۰۰۰ سرباز به رهبری منتور رودسی، ۳,۰۰۰ آرگیوی و ۱,۰۰۰ تبایی) به مصر لشکر کشید. در نبرد پلوزیوم، نیروهای نخ نبو را شکست داد و او را به سوی اتیوپی فراری داد.
نتایج فتح مصر:
- اردشیر سوم به عنوان فرعون مصر تاج گذاری کرد و دودمان سی ویکم را بنیان نهاد.
- او دیوارهای شهرهای مصر را ویران کرد، معابد را غارت نمود و مالیات های سنگینی بر مردم وضع کرد.
- روایت شده که گاو مقدس آپیس را با دست خود کشت و این عمل باعث نفرت شدید مصریان از او شد.
- پهرنداتس را به عنوان ساتراپ جدید مصر منصوب کرد.
سرکوب شورش های فنیقیه و قبرس
پس از شکست اولیه در مصر، شورش هایی در شهرهای فنیقیه و حکام قبرس برپا شد که از حمایت نخ نبو برخوردار بودند. شهر صیدا به رهبری تنس، مرکز این شورش ها بود.
- اردشیر سوم با ارتشی بزرگ به سمت صیدا لشکر کشید.
- با خیانت تنس، فرمانده صیدا، شهر تسلیم شد اما ساکنان خودشان آتش به شهر زدند و آن را با خاک یکسان کردند.
- ساکنان صیدا به بابل و شوش تبعید شدند.
- این پیروزی باعث تسلیم دیگر شهرهای فنیقیه و فلسطین شد.
سیاست های اداری و نظامی اردشیر سوم
- تثبیت مرزهای غربی: با فتح مصر و سرکوب شورش ها، اردشیر قدرت هخامنشیان را در غرب امپراتوری احیا کرد.
- مدیریت ساتراپ ها: او ساتراپ های وفادار را منصوب کرد و تلاش کرد قدرت آنها را متوازن کند.
- روابط با یونان: اردشیر با آتن پیمان صلح امضا کرد و از آنها خواست تا استقلال متحدان شورشی خود را به رسمیت بشناسند. او همچنین با فیلیپ مقدونی پیمان دوستی بست.
پایتخت اردشیر سوم کدام شهر بود؟
پایتخت رسمی امپراتوری هخامنشی در زمان اردشیر سوم، شوش بود، اما او فعالیت های عمرانی گسترده ای در تخت جمشید (پرسپولیس) انجام داد. تخت جمشید به عنوان پایتخت تشریفاتی و محل برگزاری مراسم نوروزی، اهمیت ویژه ای داشت و اردشیر سوم دستور ساخت کاخ های جدید و تکمیل پروژه های ساختمانی را در آنجا صادر کرد.
آرامگاه اردشیر سوم کجاست؟
معماری و موقعیت آرامگاه اردشیر سوم در تخت جمشید
آرامگاه اردشیر سوم در تخت جمشید واقع شده است و به عنوان مقبره شماره پنج (Tomb V) در کنار آرامگاه پدرش اردشیر دوم قرار دارد. این آرامگاه به صورت صخره ای در دامنه کوه رحمت کنده شده است.
- آرامگاه های هخامنشی در تخت جمشید به صورت چهارطاقی های صلیبی شکل با ستون های حک شده در دل کوه هستند.
- بالای درگاه ورودی، نقش برجسته ای از شاه در حال پرستش اهورامزدا حک شده است.
تفاوت مقبره اردشیر سوم با نقش رستم
آرامگاه اردشیر سوم در تخت جمشید قرار دارد، در حالی که آرامگاه های داریوش بزرگ، خشایارشا، اردشیر اول و داریوش دوم در نقش رستم واقع شده اند. دلیل این تفاوت به انتخاب شخصی شاهان برمی گردد. اردشیر دوم و سوم ترجیح دادند آرامگاه های خود را در تخت جمشید بسازند تا به نوعی با بنیان گذاران هخامنشی (داریوش بزرگ که آرامگاهش در نقش رستم است) فاصله بگیرند و هویت مستقلی ایجاد کنند.
کتیبه اردشیر سوم در تخت جمشید و متن آن
اردشیر سوم آخرین شاه هخامنشی است که کتیبه های سنگی از خود به جای گذاشته است. مهم ترین کتیبه های او در تخت جمشید به شرح زیر است:
- کتیبه A³Pa: شامل چهار نسخه از یک متن است که بر روی پله های سنگی اضافه شده به کاخ هنری (کاخ H) و کاخ تچر (ساخته داریوش بزرگ) حک شده است. این کتیبه به زبان پارسی باستان است و نسب اردشیر سوم را تا آرشام (پدربزرگ داریوش بزرگ) ذکر می کند.
- این کتیبه، اردشیر را به عنوان یک زرتشتی وفادار معرفی می کند که به درگاه اهورامزدا نیایش می کند. در این کتیبه، از ایزد مهر (میترا) نیز نام برده شده، اما آناهیتا ذکر نشده است.
- متن کتیبه: اهورامزدا بزرگترین خدایان است. اهورامزدا این سرزمین را آفرید. اهورامزدا این آسمان را آفرید… من اردشیر، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورها، پسر اردشیر شاه، نوه داریوش شاه، از نسل هخامنش…
مرگ اردشیر سوم؛ شاهنشاه چگونه کشته شد؟
ماجرای توطئه باگواس خواجه
مرگ اردشیر سوم یکی از بحث برانگیزترین رویدادهای تاریخ هخامنشی است. در تابستان یا اوایل پاییز سال ۳۳۸ پیش از میلاد، اردشیر سوم و تقریباً تمام پسرانش توسط باگواس (Bagoas)، خواجه و هزاره سالار (چیلیارش) دربار، مسموم شدند.
- باگواس کیست؟ باگواس یک خواجه مصری یا ایرانی تبار بود که به عنوان وزیر و فرمانده ارشد (هزاره سالار) اردشیر سوم خدمت می کرد و نفوذ بسیار زیادی داشت.
- انگیزه باگواس: انگیزه دقیق باگواس مشخص نیست. برخی منابع معتقدند او می خواست یک شاه ضعیف و دست نشانده بر تخت بنشاند تا خودش قدرت واقعی را در دست داشته باشد. برخی دیگر معتقدند این توطئه در واکنش به قساوت های اردشیر سوم شکل گرفته است.
- تاریخ دقیق: یک لوح بابلی (BM 71537) تاریخ مرگ اردشیر سوم را اوت یا سپتامبر ۳۳۸ پیش از میلاد ثبت کرده است.
قاتل اردشیر سوم چه کسی بود؟
قاتل مستقیم اردشیر سوم، باگواس، خواجه و هزاره سالار بود. او با مسموم کردن غذای شاه و پسرانش، این جنایت را مرتکب شد.
- باگواس پس از قتل اردشیر، کوچک ترین پسرش آرسس (Arses) را به تخت نشاند.
- آرسس با نام سلطنتی اردشیر چهارم حکومت کرد، اما تنها دو سال دوام آورد و باگواس او را نیز به قتل رساند و داریوش سوم (کُدومانوس) را به سلطنت نشاند.
آیا شایعه مومیایی اردشیر سوم واقعیت دارد؟
در مورد مومیایی شدن اردشیر سوم هیچ مدرک معتبری وجود ندارد. سنت تدفین هخامنشیان، مومیایی کردن نبود. آنها اجساد را پس از تدفین در آرامگاه های سنگی قرار می دادند و احتمالاً از موم یا مواد حفظ کننده استفاده می کردند، اما به معنای مومیایی کردن مصری نبوده است. هنوز جسد اردشیر سوم پیدا نشده و آرامگاه او در تخت جمشید خالی است.
زندگی شخصی و خانواده اردشیر سوم
همسر و زن اردشیر سوم که بود؟
اطلاعات چندانی درباره همسران اردشیر سوم در دست نیست.
- او با یکی از دختران خواهرش ازدواج کرد.
- همچنین با دختر اُکساترس (Oxathres)، برادر داریوش سوم، ازدواج کرد.
فرزندان و دختر اردشیر سوم
اردشیر سوم فرزندان متعددی داشت که تقریباً همه آنها در توطئه باگواس کشته شدند:
پسران:
- آرسس (اردشیر چهارم): کوچک ترین پسر که جانشین او شد.
- بیستانس (Bisthanes): یکی از پسران که از قتل عام باگواس جان سالم به در برد و در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به استقبال اسکندر رفت.
- پسران دیگر: در منابع به نام آنها اشاره نشده، اما باگواس تقریباً تمام پسران او را کشت.
دختران:
- پاریساتیس (Parysatis): کوچک ترین دختر اردشیر سوم که پس از نبرد ایسوس به اسارت اسکندر درآمد و بعداً با او ازدواج کرد.
- دو دختر دیگر که نامشان مشخص نیست، همراه با پاریساتیس در اسارت اسکندر بودند.
- یک نوه دختر (همسر هیستاسپس) نیز در این اسرا بود.
جانشین اردشیر سوم و سرنوشت پسرش (ارشک)
جانشین اردشیر سوم، پسرش آرسس بود که با نام اردشیر چهارم بر تخت نشست. باگواس پس از قتل اردشیر سوم، آرسس را که کودکی بیش نبود به قدرت رساند تا خودش زمام امور را در دست گیرد. اما آرسس/اردشیر چهارم تنها حدود دو سال (۳۳۸-۳۳۶ پیش از میلاد) حکومت کرد و باگواس او را نیز به قتل رساند. پس از او، باگواس کُدومانوس (Darius III) را به تخت نشاند که آخرین شاه هخامنشی بود و در برابر اسکندر مقدونی قرار گرفت.
سکه شناسی و آثار باستانی دوران اردشیر سوم
سکه اردشیر سوم هخامنشی
سکه های دوران اردشیر سوم از اهمیت بالایی برخوردارند. در این دوره، ضرب سکه به سبک هخامنشی ادامه یافت:
- سکه های طلا (داریک): سکه های طلای هخامنشی با نقش شاه در حال تیراندازی با کمان، در دوران اردشیر سوم نیز ضرب می شد.
- سکه های نقره (شِکِل): سکه های نقره با نقش های مشابه.
- ویژگی ها: سکه های اردشیر سوم به دلیل قدمت و ارزش تاریخی، بسیار کمیاب و گران بها هستند.
قیمت و ارزش تاریخی سکه های اردشیر سوم
ارزش تاریخی سکه های اردشیر سوم بسیار بالاست زیرا:
- نشان دهنده تداوم فرهنگ و هنر هخامنشی هستند.
- گواه بر قدرت اقتصادی امپراتوری در دوران احیای آن هستند.
- به دلیل نادر بودن، در حراجی های بین المللی قیمت های بالایی دارند (گاهی تا ده ها هزار دلار).
شمشیر و مجسمه اردشیر سوم در موزه های جهان
متأسفانه مجسمه کامل و سالمی از اردشیر سوم در موزه های جهان وجود ندارد. اما:
- تکه های نقش برجسته از کاخ های تخت جمشید که اردشیر سوم را در حال نیایش نشان می دهند، در موزه های ایران و جهان (مانند موزه لوور و موزه بریتانیا) نگهداری می شوند.
- مُهرهای استوانه ای با نام اردشیر سوم در موزه های معروف مانند موزه بریتانیا موجود است.
سوال های پر تکرار درباره اردشیر سوم
اردشیر سوم چگونه مرد؟
اردشیر سوم در سال ۳۳۸ پیش از میلاد توسط باگواس، خواجه و هزاره سالار دربار، از طریق مسموم کردن غذای او به قتل رسید. باگواس پس از قتل او، پسرش آرسس را به تخت نشاند.
در زمان کدام پادشاه هخامنشی مصر دوباره فتح شد؟
مصر در زمان اردشیر سوم و پس از لشکرکشی دوم او در سال ۳۴۳ پیش از میلاد، دوباره به تضرف هخامنشیان درآمد. این رویداد به ۶۵ سال استقلال مصر پایان داد و اردشیر به عنوان اولین فرعون دودمان سی ویکم مصر تاج گذاری کرد.
قبر اردشیر سوم دقیقاً در کجای تخت جمشید است؟
آرامگاه اردشیر سوم در تخت جمشید (پرسپولیس) و به عنوان مقبره شماره پنج (Tomb V) در دامنه کوه رحمت، در کنار آرامگاه پدرش (مقبره شماره چهار) قرار دارد. این آرامگاه بر خلاف آرامگاه های نقش رستم، در خود محوطه تخت جمشید واقع شده است.
اردشیر سوم، اگرچه با قساوت و خون ریزی به قدرت رسید و امپراتوری را با مشت آهنین اداره کرد، اما توانست هخامنشیان را از بحران نجات دهد. فتح مصر و سرکوب شورش ها، برای مدتی کوتاه، شکوه و عظمت هخامنشیان را احیا کرد. اما مرگ ناگهانی او به دست باگواس، درهای زوال را به روی این امپراتوری گشود و تنها چند سال بعد، اسکندر مقدونی به ایران تاخت و پایان این سلسله بزرگ را رقم زد.
ارسال دیدگاه