چگونه تشخیص دهیم که یک شرکت بازاریابی شبکه‌ای خلافکار است؟

بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی

ماهنامه صنعت و توسعه: بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی به عنوان یک کسب‌و‌کار جوان در سطح جهانی شناخته می‌شود، اما در ایران کمی قدمت بیشتری دارد. این نوع بازاریابی که از دید برخی تحلیلگران شبیه به سیستم‌های هرمی است، همچنان در دنیا موضوع بحث و جدل باقی مانده است. برخی آن را غیرقانونی می‌دانند و در بسیاری از کشورها از جمله چین، فعالیت این شرکت‌ها ممنوع اعلام شده است.

اگر در اینترنت جستجو کنید، می‌توانید مطالب زیادی را بیابید که نسبت به بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی هشدار می‌دهند. در این نوشته‌ها معمولاً فرق چندانی میان بازاریابی شبکه‌ای و فعالیت‌های غیرقانونی هرمی وجود ندارد و بسیاری از کارشناسان به این نتیجه رسیده‌اند که بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی مشکلات مشابهی با سیستم‌های هرمی دارد و در نهایت مشتریان به همان نقطه‌ای می‌رسند که شرکت‌هایی نظیر گلدکوییست آن‌ها را هدایت کرده‌اند.

به واقع، تنها تفاوتی که میان بازاریابی شبکه‌ای و فعالیت‌های هرمی وجود دارد، این است که در حالت اول، کالاهای واقعی خرید و فروش می‌شوند و بازاریاب‌ها برای این کالاها مشتری جستجو می‌کنند، در حالی که در سیستم‌های هرمی تنها جذب زیرشاخه اهمیت دارد و عملاً هیچ فعالیت اقتصادی واقعی صورت نمی‌گیرد.

با این حال، تحلیلگران هشدار می‌دهند که بسیاری از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی در پوشش فروش کالا، همانند شرکت‌های هرمی عمل می‌کنند و مشتریان را فریب داده و افرادی را که در سطوح پایین‌تری قرار دارند با ضرر قابل توجهی رها می‌کنند تا به نفع سرشاخه‌ها که سود کلانی به دست می‌آورند، تمام شود.

مجله اینترنتی بیزینس اینسایدر (business insider) که یکی از نشریات معتبر جهانی به شمار می‌آید و معمولاً به تحلیل پدیده‌های جدید اقتصادی می‌پردازد، در یک مقاله جالب به پنج نکته اشاره کرده که با استفاده از آن‌ها می‌توان به صحت یا دروغ بودن یک شرکت بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی پی برد.

1. حق عضویت: اگر شرکتی برای ورود شما به شبکه بازاریابان از شما درخواست پرداخت شهریه کند، این نشانه‌ای از متقلب بودن آن شرکت است. زیرا اگر شما قرار باشد کالاهای تولیدی آن شرکت را بفروشید، دیگر نیازی به پرداخت حق عضویت ندارید.
2. درآمد بالا در برابر کار کم: قطعاً کارهایی وجود دارد که به شما زحمتی نمی‌دهد اما درآمد بالایی برایتان فراهم می‌کند. اما یقیناً هیچ کسب‌و‌کاری وجود ندارد که همه افرادی که وارد آن می‌شوند، به ثروت کلانی دست یابند.
3. خرید بیشتر مساوی با سود بیشتر: بسیاری از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی شما را به خرید بیشتر تشویق می‌کنند و می‌گویند با خرید بیشتر، سطح شما در شبکه بالا می‌رود و امتیاز بیشتری کسب می‌کنید. این یک دروغ است.
4. چگونه درآمد بالا به دست می‌آورید؟ بسیاری از شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای به شما وعده درآمد بسیار بالا را می‌دهند، اما نمی‌گویند که چگونه این امر ممکن می‌شود.
5. کسب درآمد از طریق جذب افراد جدید: این یک دروغ بزرگ است. اگر شرکتی از شما خواسته شود که به جذب توزیع‌کنندگان جدید بپردازید به جای جذب مشتریان جدید، بدانید که آن شرکت کلاهبردار است.

مجله بیزینس اینسایدر با این توضیحات تأکید می‌کند که کسب‌وکاری که به برخی پول می‌دهد تا برخی دیگر را قانع کنند، کسب‌وکار درستی نیست. در حقیقت، شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی نوعی تطهیر شده از شرکت‌های هرمی هستند تا از این طریق مردم را به قانونی بودن این شرکت‌ها قانع کنند.

ایده بازاریابی شبکه‌ای از کجا شکل گرفت؟

در حقیقت، ایده بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی زمانی مطرح شد که جی. پل گتی، ثروتمندترین مرد آمریکایی در سال ۱۹۵۷ میلادی اعلام کرد که “من ترجیح می‌دهم از یک‌درصد تلاش صد نفر استفاده کنم تا اینکه از ۱۰۰درصد تلاش خودم”.

این ایده که اهرم زمان نام دارد، امروزه پایه‌گذار فلسفه بازاریابی شبکه‌ای شده‌است. نخستین بار، یک شرکت دوچرخه‌سازی در روسیه از این ایده استفاده کرد و برنامه‌ای ترتیب داد که مشتریان با پرداخت ۱۰ روبل به جای ۵۰ روبل صاحب دوچرخه شوند، اگر چهار مشتری دیگر نیز معرفی کنند؛ اما فروش این شرکت به سرعت اشباع شد.

از آن زمان، سیاستمداران، اقتصاددانان و جامعه‌شناسان زیادی به دنبال یافتن راهی بودند که از این ایده به نفع همه استفاده کنند. نخستین شرکتی که به طور رسمی فعالیت بازاریابی چند سطحی را در سال ۱۹۳۰ آغاز کرد، شرکت ویتامین کالیفرنیا بود که نام خود را در سال ۱۹۳۹ به نوترالایت تغییر داد و امروزه محصولات خود را از طریق شرکت اموی (Amway’s) به فروش می‌رساند.

تاکنون بحث‌های زیادی درباره شرکت‌های شبکه‌ای مطرح شده و بسیاری کشورها در تلاش برای تدوین قانونی در این زمینه هستند. یکی از بهترین قوانین در این زمینه به کمیسیون تجارت فدرال آمریکا برمی‌گردد.

به گفته کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC)، شرکتی هرمی است که به اعضایش حق کمیسیون می‌دهد تا افراد جدیدی را جذب کنند. شرکت‌های هرمی محصولی نمی‌فروشند و پول‌های مشتریان را در یکجا جمع‌آوری می‌کنند و با آن هیچ کاری انجام نمی‌دهند.

این شرکت‌ها در اکثر کشورهای جهان از جمله ایران غیرقانونی هستند، زیرا در ازای جذب افراد پول پرداخت می‌کنند و به طور اجتناب‌ناپذیری در نهایت از بین خواهند رفت و وقتی هرم فروپاشید، تنها افراد در بالای هرم باقی خواهند ماند و سایر افراد پول خود را از دست خواهند داد.

FTC می‌گوید که داشتن محصول، قانونی بودن شرکت را تعیین نمی‌کند. برخی از شرکت‌های هرمی برای فریب مردم، خود را به عنوان شرکت ام‌ال‌ام یا همان شرکت چندسطحی معرفی کرده و محصولی را در برنامه خود قرار می‌دهند، اما هدف آن‌ها فروش محصول نیست و قیمت آن بسیار بالاتر از بازار آزاد خواهد بود.

دو مشخصه بارز کمپانی‌های هرمی

• انبار کردن کالا و عدم خرده فروشی (فروش جزء به مردم).
• کمپانی مشتریان را وادار می‌کند که تعداد بیشتری کالا (عموماً با قیمت بسیار بالا) بخرند تا درآمد بیشتری کسب کنند.

به دلیل کیفیت پایین محصولات و هزینه بالای آن‌ها، در اغلب شرکت‌های هرمی محصولات فقط بین اعضای داخل هرم توزیع می‌شود، نه بین مردم عادی خارج از هرم. در حال حاضر، قوانین و مقررات فعالیت در شرکت‌های بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی در اکثر کشورها مشخص شده‌اند؛ اما هیچ نهاد معینی وجود ندارد که تعیین کند یک کمپانی خاص هرمی یا شبکه‌ای قانونی است.

اما در ایران، قانونی یا غیرقانونی بودن یک شرکت بازاریابی شبکه‌ای را وزارت صنعت، معدن و تجارت مشخص می‌کند. از نظر FTC، BBB و AG، آن کمپانی که بیشتر به جذب بازاریاب می‌پردازد تا فروش محصول به مردم عادی، هرمی و غیرقانونی است.

گرچه بازاریاب‌های شبکه‌ای مداوم از ناکارآمد بودن روش بازاریابی کلاسیک و سقوط قریب‌الوقوع آن صحبت می‌کنند و ادعا می‌کنند که روش بازاریابی شبکه‌ای و شرکت‌های هرمی به‌زودی روش غالب در بازاریابی جهان خواهد بود، اما بازاریابی شبکه‌ای به رغم سال‌ها تلاش هنوز نتوانسته است جایگاهی بالاتر از صدمین خرده‌فروش جهان را به دست آورد.