زیرساخت‌های گردشگری در ایران
ماهنامه آینده روشن – مریم خورشیدی: نام محسن مهرعلیزاده با مباحث گردشگری مرتبط است. ریاست کمیسیون گردشگری اتاق تهران و مدیریت چندین ساله در هیئت مدیره مناطق آزاد تجاری که ظرفیت‌های بالقوه توسعه و ترویج گردشگری کشور را دارند، بر این تصور تاثیرگذار است. مهرعلیزاده، به عنوان یک چهره سیاسی شناخته شده در حوزه‌های ورزش، اقتصاد، سیاست و گردشگری، این روزها برای انتخابات شوراهای شهر آماده می‌شود. او همواره گردشگری را در ایران یکی از ابزارهای رشد اقتصادی دانسته و خواهان توجه جدی به زیرساخت‌های گردشگری در ایران شده است. در گفت‌وگو با مهرعلیزاده وضعیت اقتصادی و زیرساخت‌های گردشگری در ایران و همچنین تعادل بازار گردشگری در زمان‌های خاص، مانند نوروز، را بررسی کردیم که در ادامه می‌خوانید.
کیفیت خدمات ارائه شده به گردشگران داخلی و خارجی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا این خدمات با هزینه آن‌ها متناسب است؟
بر اساس گزارش شورای رقابت‌پذیری سفر و گردشگری مجمع جهانی اقتصاد که تصویری واضح از جایگاه کنونی گردشگری هر کشور در مقایسه با رقبای منطقه‌ای و جهانی آن ارائه می‌دهد، کشور ما در زیرساخت‌های گردشگری در ایران رتبه 93 را به خود اختصاص داده و در مورد کیفیت زیرساخت‌های گردشگری در ایران در جایگاه 121 این گزارش قرار دارد؛ با این حال، مقایسه‌ای اجمالی بین امکانات جاذب گردشگر در ایران و امکانات موجود برای ارائه خدمات گردشگری به راحتی نشان می‌دهد که هنوز برای برقراری تعادل در چرخه ارائه خدمات راه زیادی در پیش داریم.
در مورد هزینه‌ها نیز باید بگوییم ما هزینه‌های گردشگری را تعیین نمی‌کنیم و ساز و کار بازار به همراه تاثیرات بازارهای جهانی و برابری عرضه و تقاضا قیمت‌های واقعی را شکل می‌دهند.
وضعیت حمل و نقل کشور، به عنوان زیرساخت این حوزه، را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در مورد زیرساخت‌های گردشگری در ایران، حمل و نقل زمینی و بنادر نیز جایگاه کشور ما در میان 141 کشور بررسی شده در این گزارش 76 است که این امر مشکلات و چالش‌های زیرساخت‌های گردشگری در ایران در حوزه‌های هوایی و زمینی و بنادر را نشان می‌دهد؛ بنابراین می‌توان گفت کیفیت خدمات ارائه شده، در مجموع، با استانداردهای جهانی فاصله زیادی دارد و هرگز در شان و شایسته مردم ایران نیست؛ همچنین کیفیت این خدمات نیز با هزینه‌ها متناسب نیست که این مورد، به ویژه در هتل‌های چهار و پنج ستاره نمایان‌تر است.
هرچند وضعیت کشور در حمل و نقل هوایی و ریلی تا حدی قابل قبول است، اما در حمل و نقل جاده‌ای اصلاً مناسب نیست. در مورد حمل و نقل هوایی کمبود ناوگان مطلوب داریم و قیمت‌ها برای این ناوگان بسیار بالاست. همچنین، در مورد حمل و نقل جاده‌ای، جاده‌ها در وضعیت مطلوبی نیستند و برخی از خطوط اتوبوس‌رانی و میان‌راهی نیز در برابر قیمت دریافتی، خدمات مناسبی ارائه نمی‌کنند.
چه اقداماتی می‌توان برای این بخش در نظر گرفت؟
برای بهبود وضعیت نیز می‌توان در حوزه ریلی به ارتقای استاندارد ایستگاه‌های راه‌آهن در مناطق گردشگری و نوسازی ناوگان ریلی و توسعه خطوط ریلی بین‌شهری و بین فرودگاه‌های بین‌المللی و مناطق گردشگری و همچنین توسعه حمل و نقل ریلی درون‌شهری در کلان‌شهرهای مقصد گردشگری اشاره کرد و در حوزه هوایی نیز ارتقای استاندارد فرودگاه‌های بین‌المللی کشور و نوسازی ناوگان هوایی را برشمرد. در بخش حمل و نقل جاده‌ای نیز ارتقای سطح ایمنی جاده‌ها و بزرگراه‌ها به همراه نوسازی ناوگان حمل و نقلی می‌تواند به بهبود کیفیت خدمات گردشگری کمک کند.
به نظر شما چرا تعطیلات مناسبتی به طور ناگهانی موجب افزایش شدید قیمت‌ها در پروازها و هتل‌ها و غیره می‌شود؟ آیا چنین وضعیتی در کشورهای دیگر نیز مشاهده می‌شود؟
با توجه به اوج درخواست سفرها در مناسبت‌ها و همچنین کمبودهای موجود در حوزه ناوگان حمل و نقلی، همواره شاهد افزایش قیمت‌ها هستیم که این امر تقریباً در اکثر کشورها نیز رخ می‌دهد، اما متاسفانه در کشور ما این افزایش بسیار بیشتر است و به عنوان مثال در مورد هتل‌های یک تا سه ستاره، شاهد افزایش قیمت بدون دلیل هستیم؛ زیرا حتی در شرایط های‌سیزن (high season) نیز ظرفیت آن‌ها کاملاً پر نمی‌شود. این موضوع خلاف ساز و کار طبیعی بازار است و نشان‌دهنده این است که اقداماتی خلاف منفعت و رفاه متقاضیان خدمات گردشگری انجام شده است؛ با وجود این، بهتر است اقدامات نظارتی در بازار تعطیلات تقویت شوند.
گردشگری بین‌الملل را تا چه حد در رونق تجارت بین‌الملل موثر می‌دانید و برای بهبود صنعت گردشگری و توسعه اقتصاد ایران چه راهکارهایی وجود دارد؟
گردشگری بین‌الملل برای همه شاخص‌های توسعه فراگیر و عدالت اجتماعی و توزیع اقتصادی در تمامی ارکان جامعه مناسب است. راهکار رشد اقتصادی در ایران در درجه اول پیاده‌سازی حساب‌های اقماری گردشگری (TSA) در نظام آماری و شناسایی نشتی‌های اقتصادی به صورت ملموس است و در ادامه ارتقای مشاغل کیفی و حفظ امنیت شغلی فعلی در تمامی بخش‌های عوامل سفر و نیز پیوند توسعه گردشگری با دیگر بخش‌های اقتصاد.
در مرحله اول، لازم است مسولان و سپس عموم مردم از منافع اقتصادی زیرساخت‌های گردشگری در ایران آگاه شوند و به سرمایه‌گذاری در این حوزه تشویق شوند.
آیا الگویی مدرن و موفق برای ارتقای کیفی صنعت گردشگری ایران وجود دارد؟
این سوال را می‌توان به دو گونه پاسخ داد؛ واژه الگو دو معنا را به ذهن متبادر می‌کند. یکی از جنبه‌ها، مدل‌های مدیریتی است که در این زمینه می‌توان به الگوی مدیریت کیفیت اروپایی (EFQM) به عنوان یک مدل تعالی سازمانی خوب اشاره کرد. به علاوه، آخرین نسخه استانداردهای بین‌المللی در صنعت هتلداری و رستوران‌داری و قوانین یاتا (IATA) برای صنعت هواپیمایی نیز می‌تواند به عنوان الگوهای مناسب نام برد.
در جنبه دیگر، منظور از الگو برای صنعت گردشگری ایران می‌تواند انتخاب یک کشور به عنوان الگوی موفقیت باشد. از این نظر و با توجه به وضعیت ویژه ایران، کشور مالزی می‌تواند به عنوان کشوری شبیه ایران در نظر گرفته شود، اما حتی با این کشور نیز تفاوت‌های اساسی داریم. به نظر من، بهتر است با توجه به نقاط قوت و ضعف خود در صنعت گردشگری، استراتژی‌های مؤثری بر اساس نظرسنجی‌ها و وضعیت موجود برای موفقیت گردشگری کشورمان تدوین کنیم.
وضعیت سرمایه‌گذاری خارجی در حوزه گردشگری پس از برجام چگونه است؟
مقدمات توسعه زیرساخت‌های گردشگری در ایران در فضای بین‌المللی برای کشور ایران فراهم شده و همچنین تمایل کشورهای مختلف برای حضور در ایران به عنوان گردشگر و همچنین سرمایه‌گذاری در این صنعت به مراتب بیشتر شده است. این امر فرصتی طلایی برای زیرساخت‌های گردشگری در ایران محسوب می‌شود که تاکنون برای آن سامان‌دهی و زیرساختی آماده نشده است. دولت باید ساز و کارهای مالی و بانکی و تجربیات انسجام شرکتی برای جذب سرمایه داخلی و خارجی در زمینه توسعه گردشگری و جذب گردشگر را مهیا کند؛ در غیر این صورت، اگر این موقعیت طلایی را از دست بدهیم، احتمال پیش آمدن چنین فرصتی مجدد کاهش خواهد یافت؛ کشورهای منطقه‌ای وجود دارند که گردشگران، نه تنها سهم گردشگری ایران، بلکه گردشگران ایرانی را نیز جذب می‌کنند.
نمی‌توانیم جلوی مسافری که علاقه‌مند است به کشور و محیط دیگری برود را بگیریم و نمی‌توانیم به او بگوییم به فلان کشور نرو و در ایران بمان و داخل سفر کن؛ زیرا امکانات و خدمات زیرساخت‌های گردشگری در ایران لازمی برای جذب گردشگر نداریم که مهم‌ترین آن‌ها هتل‌ها هستند.
به نظر شما چرا ایرانی‌ها با وجود تمامی چالش‌های امنیتی به ترکیه سفر می‌کنند؟
ترکیه نزدیک‌ترین کشور به ایران است؛ ما مشترکات فرهنگی داریم؛ در این کشور امکانات سیاحتی خوبی برای گردشگران فراهم شده و جاذبه‌هایی را به‌صورت ماهرانه و حرفه‌ای در راستای سلایق گردشگران ایرانی طراحی کرده‌اند؛ مانند هتل‌های خوب، بازارها، مراکز تفریحی و غیره؛ البته این کشور بازاریابی قوی برای جذب گردشگر انجام داده و توانسته است موفقیت‌هایی به دست آورد. به اعتقاد من، با توجه به تحولات امنیتی، ناامنی‌ها کمتر شده و در حال حاضر نیز این روند متوقف شده است. این امر به دلیل این است که هزینه‌های سفر به این کشور به شدت کاهش یافته و ارزان‌تر شده است و حراج‌های فصلی نیز در حال برگزاری است. تمامی این عوامل موجب می‌شود که ایرانی‌ها همچنان به ترکیه سفر کنند؛ اما به اعتقاد من در این زمینه نباید مانع ایجاد کرد.
به نظر شما چرا گردشگران داخلی به سفر به نقاط گردشگری خودمان تمایل چندانی نشان نمی‌دهند؟
باید وضعیت را به گونه‌ای فراهم کنیم که مردم ایران با مکان‌های متنوع کشور خود آشنا شوند. ما فضاها و مکان‌های متنوع بسیاری داریم که هموطنان‌مان از آن‌ها شناختی ندارند؛ به عنوان مثال، از یک تهرانی بپرسید چند بار به ترکیه سفر کرده است؟ پاسخ می‌دهد دو یا سه بار، حال اگر بپرسید چند بار به کهگلویه و بویراحمد یا شیراز سفر کرده است، احتمالاً این پاسخ منفی خواهد بود. البته زندگی عشایر را هم کمتر کسی دیده است. در اینجا مقصر اصلی مردم نیستند، بلکه این سوال مطرح می‌شود که چه امکاناتی را در این زمینه فراهم کرده‌ایم.
آیا اکنون اگر کسی بخواهد به فضاهای طبیعی کشور و گردشگری طبیعت ما برود، زیرساخت‌های گردشگری در ایران، هتل‌ها، راه‌ها و امکانات لازم فراهم شده است؟ متأسفانه خیر؛ یا امکانات وجود ندارد یا بسیار کم است و باید در این زمینه‌ها کار شود و سرمایه‌گذاری صورت گیرد.
برای تشویق سرمایه‌گذاری در حوزه گردشگری چه الزاماتی باید مدنظر قرار گیرد؟
مردم باید احساس کنند که سرمایه‌گذاری در حوزه گردشگری به صرفه و سودآور است. دولت باید به‌طور ویژه از سرمایه‌گذاری‌ها در این حوزه و افرادی که وارد این بخش می‌شوند حمایت کند. یکی از مباحثی که همیشه در کمیسیون گردشگری اتاق دنبال می‌کنیم، همین است که دولت چه اقداماتی انجام داده است و آیا نباید مانند مشوق‌های صادراتی برای سرمایه‌گذاران در این بخش نیز مشوق‌هایی در نظر گرفته شود؟ زیرساخت‌های گردشگری در ایران می‌تواند رشد اقتصادی زیادی برای کشور به همراه داشته باشد؛ برآورد می‌شود که با ورود هر گردشگر، حدود هزار دلار به کشور وارد و هزینه می‌شود. این پول می‌تواند به سرمایه‌گذاری تبدیل شود. دولت باید شرایط لازم را فراهم کند تا مردم بتوانند وارد شوند و سرمایه‌گذاری کنند و وقتی شرایط مهیا شود، شاهد خواهیم بود که درصد زیادی از خانواده‌ها سفرهای داخلی را انتخاب خواهند کرد.
یه کم فوتبال ببینید، فکر نکنید تو زمین فقط خودتونید! اینجوری با توپ مثل خمیر بازی می‌کنید، پسرها. پرسپولیس را ببینید چجوری تیمی مثل شما را در هم می‌شکند!
ممنون از مقاله خوبتون! واقعاً نیاز داریم که به زیرساخت‌های گردشگری کشور توجه بیشتری بشه تا بتونه استعدادهای ایران رو به نمایش بذاره. امیدوارم اقدامات موثری در این زمینه انجام بشه تا همه از زیبایی‌های ایران بهره‌مند بشن.