روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی
غروب به دفتر آقای دکتر رفتیم؛ دکتر بهروز بهزادی که چهار دهه تجربه‌اش در عرصه مطبوعات او را به یک روزنامه‌نگار باتجربه تبدیل کرده است. او همچنین به نیک‌نامی مشهور است، زیرا طی این سال‌ها روزنامه‌نگارانی به عرصه آمدند و رفتند که روزنامه را پلکان ترقی خود می‌دانستند. اما بهروز بهزادی در هفتاد و چند سالگی هنوز هم پشت میز سردبیری نشسته و با عشق کار می‌کند. گفت‌وگوی ما نیز در همین ارتباط بود.
سال گذشته نشریه فوربس اعلام کرد که شغل روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی یکی از ناامن‌ترین مشاغل در سال‌های آینده خواهد بود. این موضوع کاملاً منطقی است. در عصر شبکه‌های اجتماعی، آینده روزنامه را چگونه می‌توان پیش‌بینی کرد؟ روزنامه به چه شکلی به حیات خود ادامه خواهد داد و در میان هیاهوی رسانه‌های مختلف چگونه می‌تواند صدای کلمات را به گوش مخاطب برساند؟ آنچه در ادامه می‌خوانید پاسخ به بخشی از این سوالات است.
شما از سنین پایین با مطبوعات و نوشتن آشنا شدید. به تدریج این آشنایی و علاقه شما را به سمت مطبوعات کشاند و در این عرصه موفق شدید. چنین چیزی کم پیش می‌آید که کسی به حیطه علاقه‌مندی خود وارد شود و بعدها هم جزو چهره‌های موفق آن حوزه باشد. شما این مسیر را چگونه می‌بینید؟
در سال‌های کودکی، پدرم تقریباً تمام مجلات موجود را می‌خرید و به خانه می‌آورد. او همچنین کتاب‌های زیادی را تهیه می‌کرد؛ به طوری که من از بچگی کتاب‌خوان شدم. یادم هست زمانی که می‌رفتم کتابی بردارم، هرگز مرا منع نمی‌کرد. نمی‌گفت این را نخوان یا آن را بخوان. به همین دلیل به خواندن و نوشتن علاقه‌مند شدم. قبلاً هم گفته‌ام که در کلاس چهارم ابتدایی وقتی انشایم را نوشتم، معلم باور نمی‌کرد که خودم نوشته‌ام. او می‌گفت پدرت یا برادر بزرگت نوشته‌اند. من گریه می‌کردم و می‌گفتم که خودم نوشته‌ام، اما او باور نمی‌کرد و می‌گفت دروغ می‌گویی.
شغل پدرتان چه بود؟
او افسر بود.
چگونه پدری که افسر بود، این همه به کتاب علاقه داشت؟
در آن زمان خیلی‌ها به کتاب و مطالعه علاقمند بودند. به تدریج این علاقه به مطالعه در جامعه کاهش یافت. من می‌دیدم که دوستان پدرم هم کتاب می‌خوانند. کتاب در آن زمان جزو خریدهای سنتی خیلی از خانواده‌ها بود، اما با ورود تلویزیون، کتاب‌خوانی کمتر شد. در آن زمان سینما و ویدیوها به شکل امروزی وجود نداشتند. تنها چیزی که می‌توانست شما را سرگرم کند، کتاب‌ها، مجلات و روزنامه‌ها بود.
به همین دلیل من هم به سمت کتاب و نوشتن گرایش پیدا کردم. این‌ها دست به دست هم داد تا من نویسنده و روزنامه‌نگار بهروز بهزادی شوم. به یاد دارم زمانی که می‌خواستم در دانشگاه امتحان بدهم، هر دانشگاهی امتحان جداگانه‌ای داشت. اولین دوره‌ای بود که رشته روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران تأسیس شده بود. من هم در کنکور دانشگاه تهران دانشکده ادبیات قبول شدم.
اوایل دهه ۴۰؟
سال ۴۵ یا ۴۶. کنکور دانشکده ادبیات و حقوق را دادم. دانشکده حقوق فقط ۴۵ نفر دانشجو می‌پذیرفت. مردم به شدت تلاش می‌کردند تا به رشته حقوق وارد شوند، چرا که هم می‌توانستند در وزارت امور خارجه و هم در دادگستری مشغول به کار شوند. من هم در رشته حقوق ذخیره شدم؛ ذخیره اول یا دوم.
در دانشکده ادبیات نیز در رشته روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی قبول شدم. به خاطر اصرار اطرافیان در دانشکده حقوق ثبت‌نام کردم، اما پس از مدتی فهمیدم که دانشکده ادبیات مرا به سمت خودش می‌کشاند، به ویژه به خاطر رشته روزنامه‌نگاری که ایجاد شده بود. با سختی انصراف دادم و به دانشکده ادبیات رفتم و در رشته روزنامه‌نگاری ثبت‌نام کردم. چون واقعاً دوست داشتم و لذتی که هنگام نوشتن می‌برم از هیچ چیز دیگری نمی‌برم. در تمام این سال‌ها نیز، در مدت‌های طولانی سردبیری، هر بار که صفحه اول روزنامه را می‌بندم، واقعاً بیشترین لذت دنیا را می‌برم.
نزدیک به چهار دهه در مطبوعات بوده‌اید و سردبیری بخش زیادی از آن را بر عهده داشتید. به نظر خودتان، چه تیتر به یادماندنی‌تری وجود دارد؟
من تیترهای زیادی زده‌ام؛ تیترهای سیاسی، اجتماعی و … اما تیترهای اجتماعی خودم را بیشتر می‌پسندم. مثلاً زلزله تهران بود؛ تیتر زدم «هشدار زیرزمینی به تهران». بعد خیلی‌ها تماس گرفتند و گفتند که تیتر زیبایی بوده است. البته تیترها آنقدر زیاد بودند که آدم یادش نمی‌ماند. قبل از انقلاب هم مدتی در سرویس حوادث بودم و تیترهای قشنگی در آنجا زدم.
این نخستین سرویسی بود که شما از آنجا شروع کردید؟
بله. از حوادث آغاز کردم. مثلاً به یاد دارم برای یکی از پرونده‌های جنایی، تیترهایی زدم که کل میدان توپخانه پر از جمعیت شده بود. مردم روزنامه را مشاهده کرده بودند و آمده بودند ببینند در دادگاه چه خبر است. با رئیس دادگاه شرط بستم که من می‌توانم مردم را به آنجا بکشانم، شما بروید در سالن بزرگ دادگاه بزرگ جنایی. او گفت نه، نمی‌توانی، و من گفتم می‌توانم. از دو روز قبل این کار را آغاز کردم و وقتی به کاخ دادگستری رسیدم، دیدم مردم جمع شده‌اند و می‌خواهند به دادگاه بروند. البته مردم آن زمان با مردم امروز تفاوت داشتند. مردم امروز درگیر رسانه‌های زیادی هستند، اما روزنامه آن زمان اولویت داشت. تلویزیون نیز به این شدت به عرصه خبر و خبررسانی وارد نشده بود؛ فقط اخبار رسمی را ارائه می‌داد. بنابراین، روزنامه بسیار مهم بود.
تیتر شما در آن روزنامه اطلاعات بود؟
بله. البته اعتقاد دارم که می‌توان مردم را هم‌اکنون نیز با تیترها همراه کرد.
بنابراین جزو آن گروهی نیستید که فکر کنند کار روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی تمام شده است؟
نه، محتوای روزنامه را می‌توان در سایت و فضای مجازی منتشر کرد. تنها بستر عوض شده است.
در کنار این موضوع البته بستر برای منابع ناموثق دیگری نیز فراهم شده است. یک فرد به راحتی می‌تواند یک صفحه‌ای ایجاد کند که از صفحات روزنامه پربازدیدتر باشد و اخبار چندان درستی هم ارائه ندهد.
این موضوع درست است، اما مردم نمی‌توانند به خیلی از مطالب شبکه‌های اجتماعی اعتماد کنند، اما روزنامه جایی است که هنوز هم می‌توانند نوشته‌های آن را باور کنند، یعنی روزنامه هنوز مورد اعتماد است. دلیلش این است که در روزنامه افراد حرفه‌ای مشغول به کارند، اما افرادی که در شبکه‌های اجتماعی فعال‌اند، این تخصص را ندارند.
به‌خصوص کار کردن در روزنامه‌های پرتیراژ و حرفه‌ای، تخصصی به آدم می‌دهد که در شبکه‌های اجتماعی نیز به کار می‌آید.
بله. من در روزنامه‌های پرتیراژی مشغول به کار بوده‌ام، به همین خاطر روزنامه «اعتماد» در سال 88 تیراژ بسیار بالایی داشت و یا روزنامه «ایران» که آخرین تیراژ آن 183 هزار نسخه بود. یا مجله «ایران جوان» که همان شماره‌اش که توقیف شد، بالای صد هزار تیراژ داشت. همان عامل باعث توقیف آن مجله شد.
چرا؟
به‌خاطر اثرگذاری! آن زمان دور دوم انتخابات آقای خاتمی بود. آن مجله نیز در آن زمان بر روی خانواده‌ها و رأی آنها بسیار تأثیرگذار بود. «ایران جوان» از مجلاتی بود که به یک خانه می‌رفت و چند نفر آن را می‌خواندند. حالا شما تیراژ صد هزار را در 6 یا 7نفر ضرب کنید، ببینید چقدر نفر این مجله را می‌دیدند. بنابراین، ما اثرگذار بودیم و بهانه‌ای نیز برای تعطیلی آن پیدا کردند.
پس پایین آمدن تیراژ روزنامه‌ها به علت احتمال اثرگذاری آنهاست؟
ماجرایی که من گفتم به آن سال‌ها برمی‌گردد و در حال حاضر دلایل دیگری دارد. البته در همه جای دنیا تیراژ به پایین آمده، ولی نه با این سرعت. دلیل را باید در جایی پیدا کنیم که ما آمدیم و مردم را نسبت به روزنامه بی‌اعتماد کردیم، کما اینکه مردم امروز کتاب هم کم می‌خوانند، زیرا کتاب‌ها سانسور می‌شوند. تعبیر ممیزی درباره آن به کار می‌رود، اما یکی از دلایل این وضعیت است. هرچند باز هم می‌گویم که پایین آمدن تیراژ روزنامه‌ها پدیده‌ای جهانی است، اما به اندازه ایران شدید نیست. البته این را هم اضافه کنم که من خودم هم بابت این موضوع به خاطر کاهش مصرف کاغذ خوشحالم؛ با وجود اینکه عاشق بوی کاغذ هستم. به هر حال هر روزنامه‌ای که منتشر می‌شود، به جنگل‌ها و منابع طبیعی آسیب می‌زند. با این حال خوشبختانه شنیده‌ام که جاهایی وجود دارد که کاغذ را از پودرسنگ تهیه می‌کنند. گزارشی خوب درباره این موضوع می‌توان نوشت.
در ایران؟
بله، کارخانه‌اش هم در ایران تأسیس شده؛ در قم یا شهرهای مرکزی.
با این شرایط، اگر فردی اکنون بخواهد روزنامه‌نگار بهروز بهزادی شود و نظر شما را درباره این شغل بپرسد، با تمام مشکلات و موانع چه چیزی به او می‌گویید؟
به او می‌گویم اگر به دنبال عشق و علاقه واقعی هستی، بیا، اما اگر به دنبال پول هستی، نیا! این ساده‌ترین جوابی است که می‌توان به کسی داد. واقعاً در این کار پول نیست. با این کار انسان پولدار نمی‌شود، اما شغلی است که لذت دارد. من واقعاً در این سال‌ها از کارم لذت برده‌ام و این چیز کمی نیست. خیلی‌ها پول دارند، اما هیچ لذتی از کارشان نمی‌برند.
علاوه بر درآمد کم، روزنامه‌نگار بهروز بهزادی هزینه‌های دیگری نیز باید تحمل کند. چرا در ایران هزینه روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی تا این حد بالاست؟ شما مدتی در آمریکا بوده‌اید. آیا آنجا هم به همین شکل است؟
بله. آنجا هم هزینه‌ها بالا است. البته هزینه سیاسی‌اش کمی بیشتر است.
در آنجا چه هزینه‌ای برای روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی وجود دارد؟
اگر مطلبی بنویسید و طرف بتواند از نظر حقوقی به شما شکایت کند، جریمه‌های سنگینی را باید پرداخت کنید. البته هزینه روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی در آنجا نیز بالا است، ولی شغل مهمی است، در حالی که اهمیتش در ایران کاهش یافته است، دلیل هم دارد، زیرا در ایران بسیاری از کسانی که به این کار وارد نشده بودند، به روزنامه‌نگاری مشغول شدند.
شما اگر بخواهید داروخانه‌ای باز کنید، باید حتماً صاحب داروخانه دکتر داروساز باشد یا تخصص مربوط به این شغل را داشته باشد، وگرنه مجوز نمی‌دهند. اما در ایران نمی‌گویند که فرد باید لیسانس یا دکترای روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی داشته باشد. مجوز به افرادی داده می‌شود که سیاسی هستند یا پولدار. افرادی که می‌خواهند از روزنامه استفاده‌های دیگری کنند. البته همه آنها اینطوری نیستند، اما متأسفانه اکثرشان به این شکل هستند.
شأنیت روزنامه‌نگاران بهروز بهزادی نیز دیگر مانند گذشته نیست. آیا با این موضوع موافق هستید؟
یاد دارم زمانی در سنین جوانی، بیست و شش یا هفت ساله بودم که به اتاق وزیر می‌رفتم. پیش از انقلاب، خبرنگار دادگستری هم بودم و به اتاق وزیر می‌رفتم. می‌خواهم بگویم که روزنامه‌نگار بهروز بهزادی آن زمان آنقدر ارج و قرب داشت و می‌توانست. دلیل هم داشت. این پیشرفت را پیشینیان ما ایجاد کرده بودند و دیگر عقب‌نشینی نکرده بودند. به همین دلیل، بسیاری از وزرا از خبرنگاران دعوت می‌کردند که به مراسمشان بروند و ما تازه نمی‌رفتیم. بعد از انقلاب مشکلات دیگری ایجاد شد. روزنامه‌نگاران باتجربه رفتند. ناگهان روزنامه‌ها خالی شدند و افراد جدیدی آمدند که کسی نبود به آنها آموزش دهد. کسی نبود که به آنها بفهماند شغل شما بسیار مهم است. فرد جلوی وزیر می‌رفت و دستش می‌لرزید! خودش را کوچکتر از وزیر می‌دانست. نتیجه این فرهنگ شد و همینطور ادامه پیدا کرد، در حالی که قبلاً چنین چیزی وجود نداشت.
دهه 80 نیز دوباره همین وضعیت تکرار شد. عده‌ای از روزنامه‌نگاران خوب از ایران رفتند و فقدان آنها به شدت احساس شد.
من بارها گفته‌ام که ما دو وقفه در کار داشتیم. یکی همان دهه 80 بود و دیگری دوره انقلاب. مقاطعی که به دلیل خلأ به وجود آمد، آن تربیت صورت نگرفت. روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی بیشتر به استاد شاگردی است. هر چه روزنامه‌نگار بهروز بهزادی بگوید من درس خوانده‌ام و یاد گرفته‌ام، تا پای استاد نباشد، یاد نمی‌گیرد.
من مثالی برای دانشجویان می‌زدم. می‌گفتم وقتی تازه روزنامه‌نگار شده بودم، رفتم گزارشی تهیه کنم و دبیر من گزارش را خواند و آن را برگرداند و گذاشت روی میز و گفت: «این را کنار بگذار. برای من تعریف کن چه اتفاقی افتاده.» من هم تعریف کردم. بعد به من گفت خب، همین‌ها را که تعریف کردی بنویس. زیرا من خیلی شیک و زیبا آنها را نوشته بودم، در حالی که نوشتن همان‌ها که تعریف کرده بودم بهتر از آب درآمد! نوشتم و با کمی تغییر چاپ شد. زیرا اعتقاد بر این بود که روزنامه باید ساده و به زبان مردم باشد. اتفاقی که بعد از انقلاب رخ داد، این بود که برخی از روزنامه‌نگاران که آمدند، آموزش ندیده بودند.
آنها از لغات سخت و ثقیل استفاده کردند و روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی از حوزه مردم عادی خارج و به حوزه یک عده خاص منتقل شد. در حالی که در همه جای دنیا روزنامه‌نگاری تعریف مشخصی دارد و برای مردم است. اگر قرار است کمی سخت‌تر بنویسید، باید بروید کتاب یا در مجلات تخصصی بنویسید، اما روزنامه و هفته‌نامه بیشتر متعلق به مردم عادی است. باز هفته‌نامه می‌تواند کمی تخصصی‌تر باشد، اما روزنامه نه! مردم باید بخوانند. یکی از عواملی که باعث شد تیراژ روزنامه پایین بیاید همین است که برای مردم نوشته نمی‌شود! باز من هر چه تلاش کردم تا این دوره و این فرآیند را اصلاح کنند، نشد. چند نفر از دوستان ما خواستند با آن نثر بنویسند.
در حالی که یادداشت‌های روزنامه باید ساده باشد. خود من همیشه همینطور می‌نویسم و ادعا دارم که هیچ‌کس مانند من نمی‌تواند ساده بنویسد. زیرا برخی می‌گویند که نوشته‌ام ساده و دم دستی است! به این افراد می‌گویم اگر می‌توانید بنشینید و یکی مانند این بنویسید! در واقع ساده‌نویسی مشکل‌تر از این است که من بیایم کلمات را بچرخانم یا نثر مسجع بنویسم. این اتفاق متأسفانه افتاده و مردم را از روزنامه دور کرده است.
در مدت فعالیت‌های خود، افرادی تحت مدیریت شما کار می‌کردند که بعدها خود به سردبیری روزنامه‌های دیگر رسیدند و موفق شدند. اگر بخواهید به یکی از این روزنامه‌نگاران بهروز بهزادی موفق اشاره کنید، از چه کسی یا چه کسانی نام می‌برید؟
یکی از بچه‌هایی که من از کارش لذت می‌بردم، آقای خوشخو بود. خوشخو واقعاً یک روزنامه‌نگار بهروز بهزادی خوب بود که در اینجا (روزنامه اعتماد) معاون من بود. وقتی که من مشغول بودم، خوشخو صفحه را می‌بست. بعد که می‌آمدم می‌دیدم که صفحه‌اش نقص ندارد، زیرا اصرار من همیشه بر این بوده که تیتر زیبا باشد و کار حرفه‌ای باشد. حتی بارها تیترهایی را عوض می‌کردم تا تیتر در صفحه بنشیند. خوشخو این کارها را انجام می‌داد. بعد هم به جای دیگری رفت و خوشبختانه نشان داد که این کار را بلد است و خوب هم بلد است.
آقای دکتر، یک سردبیر خوب را به چه ویژگی‌هایی می‌شناسید؟
اولاً جامع‌الاطراف باشد، یعنی یک‌طرفه نرود. منظور از یک‌طرفه این است که مثلاً فقط به فرهنگ فکر نکند یا به سیاست؛ بلکه تمام ژانرها برایش ارزش داشته باشد. احاطه هم قطعاً باید داشته باشد. بعلاوه هیچ اشکالی ندارد که همکارانش در زمینه‌هایی از او باسوادتر باشند. زیرا متأسفانه در کشور ما، ما می‌خواهیم خود را باهوش‌تر از آنچه که هستیم نشان دهیم. اما به عقیده من، سردبیر موفق کسی است که دبیران و نیروهایش را به‌گونه‌ای انتخاب کند که بهترین‌ها باشند. وقتی این‌ها بهترین‌ها باشند، خود سردبیر هم راحت است و خودش هم بالا می‌آید.
من همیشه به دوستان دیگر هم گفته‌ام که از همکاران خوب نترسید، اما متأسفانه برخی از دوستان ما می‌ترسند یک همکار خوب بیاورند و جای‌شان را بگیرد، در نتیجه این کار را نمی‌کنند! اما من همیشه همکارانم را به همین نیت آورده‌ام که جای مرا بگیرند. هر کجا هم بودم، همین کار را کردم. مثلاً در همین روزنامه اعتماد، پس از ۱۱ سال و خرده‌ای که خسته شده بودم و می‌خواستم بروم، آقای دلیری را آوردم. در واقع همیشه به دنبال این بودم که افرادی را بسازم که بتوانند جای من نشینند. بسیاری از بچه‌ها ساخته شدند، اما متأسفانه بسیاری نیز از این مملکت رفتند و روزنامه‌نگارهای خوبی هم شدند.
آقای دکتر، آیا درباره نوشتن کتاب خاطرات خود فکر کرده‌اید یا تا به حال نوشته‌اید؟ زیرا بخشی از تاریخ روزنامه‌نگاری بهروز بهزادی ایران است.
یک مقدارش را نوشته‌ام. اما خاطرات من به گونه‌ای است که دوست ندارم کسی بگوید این قسمتش را درآور یا آن قسمتش را بردار! بنابراین فکر نمی‌کنم تا زمانی که من زنده هستم، امکان چاپش وجود داشته باشد.
آیا خودتان سانسور نمی‌کنید تا بتوانید آن را چاپ کنید؟
نه، می‌نویسم ان شاءالله یک زمانی اگر ما هم نبودیم، چاپ شود. البته در حال حاضر دو کتاب دارم می‌نویسم؛ یکی خاطراتم است و دیگری رمانم؛ رمانی که هنوز مقداری از آن باقی مانده است.
ماجرای رمان به این صورت است که یکی از گاوهای سنگی تخت‌جمشید جان می‌گیرد و یک نفر را به دل تاریخ می‌برد؛ به زمان حمله اسکندر برمی‌گردد. تقریباً می‌توان گفت به نوعی رئالیسم جادو است، اما سرگرم‌کننده است و عناصر تاریخی و ایرانی نیز در آن لحاظ شده است.
آیا هر دو کتاب را همزمان پیش می‌برید؟
گاهی اوقات دو ماه دست نمی‌زنم و گاهی نیز بالای سرش می‌نشینم و می‌نویسم.
آقای دکتر، بعد از این همه سال که کار کرده‌اید، چه چیزی مانند حسرت در دلتان مانده یا کاری که دوست داشتید انجام بدهید و اتفاق نیفتاده؟
تقریباً هیچ چیز!
واقعاً؟
واقعاً!
این خیلی حرف بزرگی است که آدم بگوید من هیچ حسرتی ندارم!
خب خیلی‌ها می‌گویند من حسرت پول و قصر و این‌ها دارم، اما من ندارم.
شما اکنون در دهه ۷۰ زندگی هستید.
بله. ۷۱ یا ۲ سال.
در هفتاد و یکی دو سالگی، بزرگترین ترس شما چیست؟
بزرگترین ترسم این است که نتوانم کار کنم! آرزویم این است که تا زمانی که زنده هستم، بتوانم کار کنم!
اگر یک بار دیگر به دنیا می‌آمدید، چه کاری را انجام نمی‌دادید؟
جواب دادن به این سوال خیلی مشکل است! زیرا برمی‌گردد به زندگی خصوصی آدم.
الهام‌بخش‌ترین فرد در زندگی شما چه کسی بوده است؟
از نظر کاری عموی من بود. دکتر بهزادی در «سپید سیاه». شاید دیدن او باعث شد من روزنامه‌نگار شوم و بسیار به من الهام داد. وقتی او را می‌دیدم که روزنامه‌نگار بهروز بهزادی است و موقعیتی در جامعه دارد و همه به او احترام می‌گذارند.
در یک جمله تعریف یا نگاه‌تان به مرگ را بیان کنید.
مرگ بخشی از زندگی است. من همیشه به بچه‌ها گفته‌ام؛ زندگی یک پکیج است؛ از لحظه‌ای که متولد می‌شوید تا زمانی که می‌میرید. مرگ خارج از این پکیج نیست، بخشی از همین پکیج است. همان‌طور که وقتی متولد می‌شوید، متوجه نیستید که متولد شده‌اید. وقتی هم که می‌میرید نیز همینطور است. آدم این‌طور راحت‌تر با مرگ کنار می‌آید.
📰✨ خوب است!
با این بازی کناتون، فکر کنم باید یواش یواش آماده شوید به جام حذفی برین حراج! این همه ستاره، ولی هنوز تو زمین گم هستید!