سرمایه‌گذاری خطرپذیر؛ تأمین مالی نوآوری
ماهنامه صنعت و توسعه: سرمایه‌گذاری خطرپذیر (Venture Capital) برای تأمین مالی تبدیل ایده به محصول در کشور ما هنوز در مراحل ابتدایی است، اما به‌تدریج این نوع سرمایه‌گذاری خطرپذیر توجه صاحبان ایده و شرکت‌های دانش‌بنیان از یک سو و نهادهای مالی و سرمایه‌گذاری از سوی دیگر را جلب کرده و در حال توسعه است. رونق بیشتر این حوزه می‌تواند به افزایش مشارکت بخش خصوصی در حمایت از چرخه تبدیل ایده به محصول و در نهایت، دانش‌بنیان شدن اقتصاد کشور بینجامد.
برای بررسی موانع و فرصت‌های پیش روی سرمایه‌گذاری خطرپذیر در کشور، گفت‌وگویی با دکتر حمیدرضا شاهوردی؛ استاد دانشگاه تربیت مدرس و معاون صندوق نوآوری و شکوفایی داشتیم که در ادامه می‌خوانید.
تاریخچه سرمایه‌گذاری خطرپذیر
ابتدا تاریخچه شکل‌گیری سرمایه‌گذاری خطرپذیر را توضیح دهید. چه عواملی در ایجاد این نوع سرمایه‌گذاری مؤثر بودند؟ در دنیای غرب، موضوع سرمایه‌گذاری خطرپذیر هنگامی مطرح شد که متوجه شدند افرادی با ایده‌های نوآورانه وجود دارند که نه تنها از پشتوانه مالی بی‌بهره‌اند بلکه ریسک ایده‌هایشان نیز اجازه استفاده از مکانیسم‌های مالی عادی را نمی‌دهد.
در این شرایط چه خواهد شد؟ در هر حال، یک ایده بدون تأمین منابع مالی نمی‌تواند به نتیجه برسد. بنابراین نیاز است که مکانیسمی وجود داشته باشد تا این ایده‌ها را به سمت وضعیت مطلوب هدایت کند. این مکانیسم در غرب به‌عنوان سرمایه‌گذاری خطرپذیر شناخته می‌شود، یعنی سرمایه‌گذاری برای تأمین مالی ایده‌ای که ممکن است موفق شود یا نشود.
بر این اساس، می‌توان مکانیسم‌های مختلفی تعریف کرد که صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر یکی از آن‌هاست؛ این صندوق‌ها ممکن است بورسی، شبه‌دولتی-خصوصی، متعلق به شرکت‌های بزرگ و… باشند.
چالش‌ها و موانع سرمایه‌گذاری خطرپذیر
دو نکته مهم دیگر نیز وجود دارد: یکی اینکه در تمام جهان ثابت شده است که کسب‌وکار صرفاً با منابع دولتی نمی‌تواند به موفقیت برسد. در غرب پیشتر از ما به این نتیجه رسیدند که موفقیت سرمایه‌گذاری خطرپذیر با منبع دولتی بسیار اندک است. به‌علاوه، از نظر فلسفی، غربی‌ها به این نتیجه رسیدند که دولت باید حداقل دخالت را در این موارد داشته باشد.
از سویی دیگر، قرار نیست دولت وارد چنین مکانیسم‌هایی شود، زیرا برای دولت، تأمین زیرساخت‌ها، بهداشت، آموزش و دیگر امور متداول مهم‌تر است. بنابراین، نمی‌تواند منابع خود را به سمت موضوعاتی با ریسک بالا سوق دهد.
نکته دوم که اهمیت زیادی دارد این است که نمی‌توانیم از اصول اقتصاد غافل شویم. پول و سرمایه، قواعد و رفتار خود را دارند. نمی‌توانیم در نظام اقتصادی فرض کنیم که کسی پس از سرمایه‌گذاری دچار زیان می‌شود. اگر جامعه‌ای پیدا کردید که افراد پس از سرمایه‌گذاری متحمل زیان می‌شوند، نتیجه می‌گیرید که آن جامعه در مسیر بدبختی و ناامیدی قرار دارد. لذا باید سرمایه‌گذاری اقتصادی باشد.
مدل سرمایه‌گذاری خطرپذیر
در سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار می‌گوید که حاضر است خطر شکست را بپذیرد به امید اینکه سود زیادی به دست آورد. به عبارت دیگر، در سرمایه‌گذاری خطرپذیر، یک روی سکه شکست است و روی دیگر آن سود کلان. بنابراین، این شیوه خود را با مبانی اقتصاد و دنیای سرمایه تطبیق می‌دهد.
به همین دلیل، سرمایه‌گذار خطرپذیر تنها به یک ایده اکتفا نمی‌کند بلکه سبدی از ایده‌ها را حمایت می‌کند. در این حالت، کسب سود ۱۰ یا ۲۰ یا ۳۰ برابری در یکی از ایده‌ها، شکست احتمالی بقیه ایده‌ها را جبران می‌کند. این تعریف بسیار ساده‌ای از سرمایه‌گذاری خطرپذیر است و این مکانیسم در برخی کشورها، به‌ویژه در آمریکا، توانسته چهره تکنولوژی و اقتصاد را در جهان تغییر دهد.
اگر به ۱۰ شرکت بزرگ جهان نگاه کنید، در میان آن‌ها ۵-۶ شرکت فعال در زمینه فناوری وجود دارند که به نحوی از طریق همین سرمایه‌گذاری خطرپذیر رشد کردند. ایده‌هایی که در آغاز هیچ توجیه اقتصادی نداشتند و شاید صاحبان این ایده‌ها، به هر جا مراجعه می‌کردند، از هر ۱۰ نفر، یکی هم به آن‌ها توجه نمی‌کرد، اما امروز جزء ۱۰ شرکت برتر دنیا هستند.
نتیجه‌گیری
به هر حال فرض بر این است که در سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار به دنبال حداکثر سود است، اما آیا دولت یک سوداگر است؟ و اصولاً آیا دولت اجازه دارد بر روی منابع مردم ریسک کند؟ این ویژگی‌ها با ذات نظام‌های دولتی سازگار نیست.
در کشور ما چه موانع اقتصادی وجود دارد که تا کنون بخش خصوصی تمایل لازم برای ورود به این حوزه را نشان نداده است؟ چند دلیل اصلی وجود دارد. اول اینکه باید پرسید آیا اساساً بخش خصوصی برای تولید انگیزه دارد که پیشرو باشد؟ منطق اقتصادی می‌گوید پول خود را در بانک بگذارید، حتی در حال حاضر که نرخ سود بانکی ۱۵ درصد است. فقط یک تراکنش با بانک انجام دهید و سود ۲۰ درصدی دریافت کنید و در خانه‌تان نشسته و زندگی کنید!
به همین دلیل، سرمایه‌گذاری در حوزه سرمایه‌گذاری خطرپذیر برای بخش خصوصی جذابیتی ندارد، مگر اینکه مکانیسم‌های لازم برای تشویق و تسهیل آن فراهم شود.
خیلی جالب بود، واقعا باید بیشتر به سرمایه‌گذاری خطرپذیر توجه کنیم تا بتوانیم به توسعه اقتصادی بیشتری دست یابیم. فعلا هنوز در مراحل ابتداییه ولی با توجه صحبت‌های دکتر شاهوردی، امیدوارم به توسعه بیشتری برسیم!
💼🚀💡 نیاز است!