کشف خلاقیت با طوفان مغزی: چگونه جلسات ایده پردازی را بهینه کنیم

طوفان مغزی و جلسات ایده پردازی

مجله پنجره خلاقیت – ترجمه شادی حسن پور: هر چند وقت یک بار برای مواجهه با یک مشکل، از جلسات ایده پردازی کمک می‌گیرید؟ احتمالاً شما حداقل یک بار در این نوع جلسات شرکت کرده‌اید، حتی اگر متوجه نشده باشید. ده‌ها سال است که افراد برای یافتن ایده‌های جدید یا راه‌حل‌های خلاقانه به طوفان مغزی (brainstorming) روی آورده‌اند؛ اما باید از این جلسات به روش درست استفاده کنید تا کارایی آن‌ها به حداکثر برسد. تلاش کنید پیش از ورود به این جلسات ایده پردازی با آمادگی کامل حاضر شوید تا بهترین نتایج را کسب کنید.

طوفان مغزی چیست؟

طوفان مغزی رویکردی است که افراد را تشویق می‌کند تا به صورت متفاوت فکر کنند و ایده‌هایی ارائه دهند که ممکن است ابتدا عجیب یا خنده‌دار به نظر برسند، اما با کمی تفکر بیشتر می‌توانند به راه‌حل‌های خلاقانه و نوآورانه منجر شوند. بنابراین در جلسات ایده‌پردازی نباید به انتقاد از ایده‌ها پرداخته یا به آن‌ها پاداش دهید؛ در عوض، باید تمام احتمالات را مدنظر قرار دهید و فرضیه‌های نادرست درباره محدودیت‌های مسئله را کنار بگذارید. هر گونه قضاوت و تحلیل در این مرحله می‌تواند توانایی افراد را برای ایده‌پردازی کاهش دهد و خلاقیتشان را محدود کند. بهتر است ایده‌ها در پایان جلسه و با رویکردهای مناسب مورد بررسی قرار گیرند.

چرا باید از این نوع جلسات ایده‌پردازی استفاده کنیم؟

جلسات معمول برای حل مسائل غالباً تحت تأثیر رفتارهای نامناسبی چون خودسانسوری، بیان نظرات کلیشه‌ای، عدم توانایی در مخالف‌گویی با افراد ارشد و دیگر مشکلات قرار می‌گیرند. این جلسات ایده پردازی معمولاً باید روندی تحلیلی و محدود به یک چارچوب خاص داشته باشند که همین موضوع سبب می‌شود ایده‌های خلاقانه شکل نگیرد. اما جلسات ایده‌پردازی محیطی راحت و آزاد ایجاد می‌کنند که همه می‌توانند در آن مشارکت کنند. ایده‌های نامتعارف و خلاقانه مورد پذیرش قرار می‌گیرند و مورد بررسی قرار می‌گیرند. به دلیل مشارکت وسیع، راه‌حل‌های خلاقانه و نامحدودی به وجود می‌آید. اما باید به خاطر داشت که اگرچه طوفان مغزی یک روش بسیار خوب و مؤثر است، اما باید با نگرشی بدون قضاوت و با روشنفکری در آن شرکت کنید؛ در غیر این صورت نه تنها ایده‌های خلاقانه‌ای به دست نخواهید آورد، بلکه ممکن است به روحیه و احساسات کارمندان خود نیز آسیب بزنید.

انواع جلسات ایده‌پردازی

جلسات انفرادی

اگرچه جلسات ایده‌پردازی گروهی از جلسات ایده پردازی سنتی حل مسئله کارایی بیشتری دارند، اما تحقیقات نشان داده‌اند که جلسات انفرادی حتی خلاقانه‌تر و مؤثرتر هستند. این مسئله ممکن است به دلیل بروز مشکلات رفتاری در گروه‌ها باشد. برای مثال، در یک گروه، افرادی که قبلاً صحبت نکرده‌اند، ممکن است به انتظار باشند و روی ایده‌های دیگران تمرکز نکنند زیرا تمام توجهشان به ایده‌ای است که می‌خواهند بیان کنند. این مشکل در جلسات ایده پردازی انفرادی وجود ندارد زیرا دیگر نگران قضاوت‌های دیگران نیستید و می‌توانید آزادانه و خلاقانه‌تر عمل کنید. یکی از معایب این نوع جلسات ایده پردازی محدود شدن تجربیات افراد و عدم استفاده از تفکر جمعی است. برای دستیابی به بهترین نتایج از جلسات ایده پردازی انفرادی، در محیطی آرام بنشینید و عوامل حواس‌پرت‌کن را کاهش دهید تا بتوانید روی مسئله مورد نظر تمرکز کنید. استفاده از نمودارها و جدول‌ها نیز می‌تواند کمک‌کننده باشد. این نوع جلسات ایده پردازی انفرادی برای مشکلات نسبتاً ساده مناسب هستند.

جلسات گروهی

در این جلسات ایده پردازی می‌توانید از تجربه و خلاقیت تمام اعضای گروه بهره‌برداری کنید. وقتی ایده‌ای که یکی از اعضا ارائه می‌دهد به بن‌بست می‌خورد، دیگران می‌توانند به او در گسترش ایده‌اش کمک کنند. یکی از مزایای جلسات ایده‌پردازی گروهی این است که همه اعضا احساس می‌کنند در یافتن راه‌حل سهیم بوده‌اند. این احساس می‌تواند نقش مهمی در فرایند تیم‌سازی شما داشته باشد. جایگاه مدیر یا مسئول جلسه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است، چراکه در این جلسات ایده پردازی، افراد ایده‌های خامی را بیان می‌کنند که ممکن است در صورت عدم مدیریت صحیح، از سوی دیگران به سخره گرفته شود و احساساتشان آسیب بیند. باید قادر باشید این جلسات ایده پردازی را به خوبی مدیریت کنید. جلسات ایده‌پردازی گروهی برای حل مسائل پیچیده، که نیازمند تجربیات بسیاری هستند، مناسب‌اند.

روش‌های خلاقانه ایده‌پردازی

اگر در طول جلسه نتوانسته‌اید ایده‌های کافی یا خوبی دریافت کنید، بهتر است رویکرد خود را تغییر دهید و یکی از تاکتیک‌های زیر را به کار ببرید.

روش نردبانی

روش نردبانی یک ابزار ساده برای مدیریت زمان و ورود اعضا به جلسه تصمیم‌گیری یا ایده پردازی است که به تمام اعضای حاضر این امکان را می‌دهد تا قبل از تأثیرپذیری از دیگران، ایده‌های خود را بیان کنند. این روش در سال 1992 توسط استیون روگلبرگ، جنت بارنز فارل و چارلز لووه ابداع شد. این تکنیک شامل پنج مرحله است:

1. مرحله اول: قبل از جمع‌آوری گروه، مسئله را به همه اعلام کنید. به همه زمان کافی برای تفکر و ایده پردازی بدهید و از آن‌ها بخواهید بهترین روش حل مسئله را از دیدگاه خود بیان کنند.
2. مرحله دوم: دو نفر از اعضا را به عنوان هسته مرکزی انتخاب کنید و از آن‌ها بخواهید درباره مشکل بحث کنند.
3. مرحله سوم: شخص سومی را به هسته مرکزی اضافه کنید. نفر سوم ایده‌های خود را برای دو نفر اول شرح می‌دهد و سپس ایده‌های قبل را می‌شنود. پس از اینکه سه نفر تمام راهکارها و ایده‌هایشان را به اشتراک گذاشتند، به بحث در مورد آن‌ها می‌پردازند.
4. مرحله چهارم: این مرحله را با فرد چهارم و دیگر افراد نیز تکرار کنید. پس از بیان ایده توسط هر فرد، زمان کافی برای بحث و گفتگو اختصاص دهید.
5. مرحله پنجم: زمانی به تصمیم‌گیری نهایی بپردازید که همه اعضا وارد جلسه شده و ایده‌هایشان را بیان کرده باشند.

روش نوبت گردشی

روشی است که به اعضای تیم اجازه می‌دهد ایده‌های خود را بدون تأثیرپذیری از دیگران به اشتراک بگذارند. این روش شامل شش مرحله است:

1. مرحله اول: اعضای تیم را دور یک میز جمع کنید. به هر فرد یک برگه بدهید تا افراد بتوانند ایده‌های خود را روی آن بنویسند.
2. مرحله دوم: وقتی همه ایده‌هایشان را نوشتند، از آن‌ها بخواهید برگه‌هایشان را به نفر بغل دستی بدهند. در این مرحله، همه باید یک برگه کاغذ در دست داشته باشند که ایده نفر بغل دستشان روی آن است.
3. مرحله سوم: از افراد بخواهید سعی کنند بر اساس ایده نفر قبلی، ایده جدیدی ارائه دهند یا همان ایده را گسترش دهند. سپس مرحله چهارم را دوباره تکرار کنید.
4. مرحله پنجم: تا زمانی که وقت دارید، این کار را تکرار کنید تا ترجیحاً همه افراد حاضر در جلسه نظرشان را درباره همه ایده‌ها روی کاغذها بنویسند.
5. در پایان جلسه، برگه‌ها را جمع کرده و بررسی کنید و سپس در جلسه‌ای دیگر درباره آن‌ها بحث کنید.

روش ایده‌پردازی معکوس

حال بیایید جهت تفکر خود را در جلسات ایده پردازی تغییر دهیم و ترکیب «ایده‌پردازی» و «مهندسی معکوس» را به کار ببریم. برای استفاده از این روش، از دو سوال معکوس استفاده کنید: به جای اینکه بپرسید: «چطور این مشکل را حل کرده یا از آن جلوگیری کنیم؟»، بپرسید «چطور می‌توان این مشکل را به وجود آورد؟» و به جای اینکه بپرسید «چطور باید به این نتایج دست پیدا کنم؟»، بپرسید «چطور باید نتایجی خلاف آنچه می‌خواهم به دست آورم؟»

1. مرحله اول: به وضوح مشکل یا چالش را بیان کرده و آن را بنویسید.
2. مرحله دوم: با پرسیدن سوالی مانند «چطور می‌توانم این مشکل را ایجاد کنم؟» مسئله را معکوس کنید.
3. مرحله سوم: در مورد مسئله معکوس شده ایده‌پردازی کنید تا ایده‌های معکوس به دست آورید. در این مرحله تمام ایده‌ها قابل قبول هستند.
4. مرحله چهارم: زمانی که ایده‌هایی در زمینه مسئله معکوس شده به دست آمد و دیگر ایده‌ای به ذهنتان نرسید، وقت آن است که ایده‌ها را معکوس کنید تا مناسب مسئله اصلی شوند.
5. مرحله پنجم: حالا ایده‌ها و راه‌حل‌ها را ارزیابی کنید. آیا راه حل مناسبی مشاهده می‌کنید؟