نشانه های همت بلند چیست؟
ایران مطلب: امام صادق (علیه السلام) در حدیثی می‌فرمایند: سه چیز انسان را از پیگیری مقامات عالی باز می‌دارد: «کوتاهی همت، عدم چاره‌اندیشی، سستی اندیشه». امام صادق در ایام شهادت امام صادق علیه السلام مناسب دیدم در این مقاله به بررسی یکی از روایات این امام عزیز بپردازیم تا ان‌شاالله راهگشا و چراغ زندگیمان قرار گیرد.
کوتاهی همت به این معناست که سطح خواسته‌های انسان خاکی و زمینی و آرمان‌های او کم‌ارزش باشد. انسانی که به خواسته‌های بی‌مقدار و فانی و غیرواقعی راضی و قانع باشد و به دنبال آرمان و مقصد عالی و آسمانی و انسانی و ماندگار و ارزشمند نباشد همتی کوتاه دارد و این نشانه های همت بلند اندیشه سطحی و تفکر ظاهری و غیرعمیق و لرزان است.
برای داشتن همتی عالی باید با مطالعه در قرآن و زندگی بندگان عالی همت و بلند مقصد با آرمان‌های عالی و آسمانی آشنا شد و سپس با عزم و جزم و جدیت و راهنمایی رهروان ره آشنا در مسیر نیل به آنها گام برداشت. چشم دوختن به بالاترین قله همت عالی، عبارت است از چشم به بالاترین قله دوختن و امید رسیدن به آن را در دل زنده نگه داشتن.
همت عالی، یعنی به کم قانع نشدن، یعنی دامنه را مسکن نگرفتن. همت عالی، یعنی به کارگیری همه تلاش برای رسیدن به بالاترین نقطه، یعنی رضایت ندادن به وضع موجود، تا رسیدن به برترین وضعیت. کسی که به کم رضایت می‌دهد، خیلی زود از حرکت می‌ایستد.
از ما خواسته شده است «بالاترین» را هدف بگیریم و با استمداد از خدا و عزم راسخ، «بهترین» شویم (در قرآن کریم از میان پیامبران، تنها رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و حضرت ابراهیم علیه السلام الگو معرفی شده‌اند. «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، (سوره احزاب:21)؛ «قَدْ کانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فی إِبْراهیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ» (سوره ممتحنه: 4).
خواست و آرزوی بندگان خدا، تنها به جهنم نرفتن، نسوختن و رهایی از عذاب خدا نیست. بندة خدا، تنها به متقی شدن نیز راضی نمی‌شود. همت او آن است که پیشوا و درس‌آموز متقیان باشد و به گونه‌ای شود که چشم همه نیکان و وارستگان به او دوخته گردد.
قرآن کریم در وصف «بندگان خدای رحمان» می‌فرماید: الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیّاتِنا قُرَّةَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِمامًا (سوره فرقان: 74) و کسانی اند که می‌گویند: «پروردگارا! به ما از همسران و فرزندانمان آن ده که مایه روشنی چشمان [ما] باشد، و ما را پیشوای پرهیزگاران کن». خواست و آرزوی بندگان خدا، تنها به جهنم نرفتن، نسوختن و رهایی از عذاب خدا نیست. بنده خدا، تنها به متقی شدن نیز راضی نمی‌شود. همت او آن است که پیشوا و درس‌آموز متقیان باشد و به گونه‌ای شود که چشم همه نیکان و وارستگان به او دوخته گردد.
به نجات از غضب خدا و آتش دوزخ بسنده نمی‌کند. کودکان و دیوانگان و چارپایان هم گرفتار خشم خدا نمی‌گردند و به آتش نمی‌سوزند. انسان که قابلیت خلیفه الهی و وصول به قرب و رضوان خدا را دارد، چرا این‌قدر کوتاه‌نظر و دون همت باشد؟
در حدیثی از امام صادق علیه السلام است که می‌فرماید: ارزش هر کس به مقدار نظر بلند و علوّ همت اوست. شخصی از حضرت پیغمبر اکرم (صلی الله و علیه وآله) سوال کرد که یا رسول‌الله، دو کبوتر که در هوا در حال پرواز هستند، کدام‌یک از آنها نزد شما محبوب‌تر است؟ فرمودند: آنکه بالاتر رفته و خود را به اوج بیشتر رسانده است.
مومن متقی که گل سر سبد عالم وجود است، هرگاه دارای جانی گرم و همت عالی گردید به چه سرحدی از سعادت قدم خواهد گذاشت و نیز علی علیه‌السلام می‌فرماید: برای حیات شما قیمتی نمی‌شود فرض کرد، پس او را ارزان از دست ندهید جز با قیمت بهشت.
بعضی‌ها می‌گویند خدا آخرتمان را خوب کند، دنیا می‌گذرد، من این‌طور نمی‌گویم، من می‌گویم خدا هم این دنیایم را خوب کند و هم آن دنیایم را، ربنا آتنا فی‌الدنیا حسنه و فی‌الآخرت حسنه. خدا که صفت بد ندارد (بخیل و تنگ‌نظر نیست)، بلکه کرمش حد و حصر ندارد و با ظرف بزرگ در خانه‌اش به گدایی می‌روم. همت بلند دار که مردان روزگار از همت بلند به جایی رسیده‌اند.
حضرت امیر می‌فرماید: هر کس همتش پست است، خوبی‌هایش هم کم است. فردی خدمت پیامبر رسید و پیامبر هم او را می‌شناخت. رسول خدا به او فرمود: یک دعای مستجاب پیش من داری، هرچه می‌خواهی از خدا طلب کن. رسول خدا به او این را گفت. مثل اینکه بگویید یک چک سفید بنویس. حضرت قول داد که حاجتش مستجاب بشود. او گفت: در منطقه‌ای که ما هستیم، منطقه چرای حیوانات خیلی کم است و می‌خواهم که این منطقه زیاد بشود. این یعنی خسران محض. یعنی تمام هدفش این بود. فراموش نکنیم که البته بلندپروازی فرق می‌کند. همت این است که آن استعدادی که دارم و توانی که دارم، افزایش بدهم و تلاش کنم. مضاعف نه اینکه دو برابر بشود، اینکه همت عالی و بلند بشود. یعنی کارخانه‌ها تلاش کنند و تولیداتشان را بیشتر کنند. در استقلال کشور سعی کنیم وابستگی‌مان کمتر بشود. در درس سعی کنیم رتبه‌های بالاتر بگیریم، البته برای کسب همت بلند علامت‌ها و نشانه‌هایی و راهکارهایی هست.
نشانه‌های همت بلند چیست؟ یکی از نشانه‌های بلندی همت، این است که کارهایش زیباست. این حدیث برای کارگرها هم هست. شما هم کار را زیبا انجام بدهید. نه اینکه همین که ماشین از کارخانه بیرون آمد، پیچ ماشین شل بشود و عیب پیدا کند. آقایی که داری لوله‌کشی ساختمان می‌کنی، کم نگذارید، چسب به اندازه کافی بزنید که کار خراب نشود. همه کارهایشان را زیبا انجام بدهند، از معلم، استاد و نقاش. مثلاً می‌خواهد صحبت کند، دروغ زشت است، انسان بلند همت دروغ نمی‌گوید.
می‌خواهد مقامی کسب کند، عیبی ندارد حضرت سلیمان هم از خدا سلطنت بی‌نظیر خواست، اما از راه شرعی و با تلاش و کار، نه اینکه یکی را زمین بزند که خود را بالا ببرد یا می‌خواهد اعتباری کسب کند، آبروی کسی را بریزد. می‌خواهد پولدار بشود، از راه ربا نمی‌رود. سراغ رشوه نمی‌رود و در مسیر بندگی حرکت می‌کند.
علامت دوم در حدیث داریم که انسان‌های بلند همت شجاع هستند. شجاع یعنی در موقعیت‌های مختلف ترس بر او غلبه نمی‌شود. البته باید در ترس منطقی احتیاط کرد. ترس‌های موهوم خیر. شجاعت مثل حضرت علی (علیه السلام) در میدان‌های جنگ. مثل جوانان در جبهه‌های جنگ. حالا چرا شجاعت نشانه‌ی بلند همتی است؟ زیرا افق دیدش فقط همین چند روز دنیا نیست و این است که اگر جبهه برود و شهید هم بشود، باز پیروز است.
یکی از راه‌های بلند همتی این است که چشم داشت به دیگران نداشته باشیم و عزت نفس داشته باشیم. علامت سوم در روایت داریم که نشانه‌های انسان بلند همت این است که احسان می‌کنند. دست بده دارند و نمی‌گویند که اگر بدهم، خودم چکار کنم، اگر کمک کنم خودم ندار می‌شوم. بعضی‌ها فکر می‌کنند آنچه را که می‌دهند، فنا می‌شود. خیر، انسانی که بلند همت است به دیگران کمک می‌کند. چهارم در روایت داریم: یکی از راه‌های بلند همتی این است که چشم داشت به دیگران نداشته باشیم و عزت نفس داشته باشیم. بلند همتی نشانه‌اش کرامت است. اکتفا به داشته‌هاست.
بعضی‌ها می‌گویند که ما به جایی نمی‌رسیم. این حرف‌ها درست نیست! وقتی انقلاب اسلامی پیروز شد، ما تولید صلاح امروز را داشتیم؟ امام فرمودند که ما تحریم اقتصادی شدیم، باید جشن بگیریم. ما تولید صلاح و موشک را در پرتوی همین تحریم‌ها داریم. وقتی به ما گفتند که شما نمی‌توانید، استعدادها شکوفا شد. پس بلند همتی آن است که ما داشته‌های خودمان را شکوفا کنیم. ارزش دارد که انسان با داشته‌های خودش زندگی کند و همه چیز را بدست بیاورد. بعضی از بزرگان ما مثل سکاکی در چهل سالگی درس را شروع کرد و حافظه‌اش هم ضعیف بود و داستان را این طور نقل می‌کنند که در بیابان قطره‌های آب را دید که به روی سنگی می‌خورند و سنگ سوراخ شده است. گفت: دل من که از این سنگ سفت‌تر نیست. علم هم هر چه روان باشد، از آب روان‌تر نیست. علامه طباطبایی وقتی به قم برای درس خواندن آمد، نتوانست و درس را رها کرد و به تبریز رفت و شروع به کشاورزی کرد. ولی دوباره شروع کرد و علامه شد. ملا صالح مازندرانی در حافظه به گونه‌ای بوده که بعضی مواقع راه منزلش را گم می‌کرده است. ولی تلاش کرد و جزء مشاهیر شد. این نشانه‌های انسان‌های بلند همت است. همت مضاعف یعنی کار مضاعف؛ همت همراه با کار باید باشد.
مقاله بسیار خوبی بود و واقعا نشانه‌های همت بلند رو به خوبی توضیح دادید. به نظرم اگر بیشتر مثاله‌هایی از زندگی افرادی با همت بلند اشاره بشه، جالب‌تر میشه. متشکر از زحماتتون!
مقاله خیلی خوبی بود! واقعاً همت بلند و اهداف عالی می‌تونند زندگی انسان رو تغییر بدن. فقط اگه بیشتر به نمونه‌های عملی هم اشاره می‌شد خیلی بهتر می‌شد!
مقاله خیلی جالبی بود! واقعا همت بلند می‌تونه زندگی ما رو تغییر بده. امیدوارم همیشه به فکر بلندپروازی‌های عالی باشیم، فقط یک نکته، شاید خوب باشه بیشتر به روش‌های عملی هم اشاره بشه.
این مقاله خیلی خوب بود، ولی من یه چیزایی توش می‌بینم که به نظرم به اندازه‌ی کافی عمیق نیست. مثلاً بیشتر می‌شد توضیح داد که چطور باید سستی رو کنار بذاریم. یه کم بیشتر کار می‌کردن بهتر می‌شد.