نقل قول مشهوری از «محمدتقی برخوردار» پدر لوازم‌خانگی ایران وجود دارد که می‌گوید: «اگر ما می‌دانستیم انباشت سرمایه کار را به اینجا می‌رساند، یک کار کوچک می‌کردیم».
در این جمله ساده، دردها و رنج‌های زیادی نهفته است. برخوردار در این جملات به حادثه‌ای اشاره می‌کند که در یک دوره تاریخی رخ داده و مصائب کارآفرینی در ایران را تحت تأثیر قرار داده است. این کارآفرین معروف به مصادره بنگاه‌های اقتصادی و ملی‌کردن اموال آنان در ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اشاره دارد. اما آیا داستان مصادره‌ها تنها مصیبت کارآفرینان در سال‌های اخیر بوده است؟ آیا کارآفرینان و صاحبان سرمایه در دوره‌های پهلوی اول و دوم و حتی پیش از آن مورد حمایت دولت و مردم بوده‌اند؟ شواهد تاریخی نشان می‌دهد که کارآفرینی در تمامی دوره‌ها با چالش‌های فراوانی مواجه بوده است.
کارآفرینی در دوره رضاشاه
به‌طور خاص، با به قدرت رسیدن دولت رضاشاه که بر اساس دولتمداری و تمرکزگرایی قوی پایه‌گذاری شده بود، نهادهای خودآیین اقتصادی به تدریج تضعیف شدند و نهادهای دولتی اقتصادی جایگزین شدند. دولت از سال 1310 خورشیدی نظارت خود را بر امور اقتصادی افزایش داد و ابزار این نظارت نظام بوروکراتیکی بود که روند معاملات و صادرات و واردات را کنترل می‌کرد. این رویه برای سرمایه‌داران ایرانی به شدت چالش‌برانگیز بود. به‌ویژه، سرمایه‌داران شهرستانی با کاغذ بازی‌های اداری که اغلب نیازمند سفر به تهران بود، آزادی عمل خود را از دست دادند. بدین ترتیب، نهادهای اقتصادی تحت تأثیر نهاد سیاسی قرار گرفتند و آن بخش از نهاد اقتصادی که می‌توانست خلاق و خودآیین باشد، به دلیل ضعف ساختاری، ناتوان گشت (سهیلا ترابی فارسانی).
چالش‌های کارآفرینی در دوره پهلوی دوم
کارآفرینان و صاحبان سرمایه در دوره دوم پهلوی نیز از مداخلات دولتی در اقتصاد و نگرش منفی دولت به کارآفرینی و سرمایه‌داری در امان نبودند. این سرمایه‌ستیزی به قدری ریشه‌دار شد که شخصی مانند امیرعباس هویدا، در سمت نخست‌وزیری، به شدت از کنترل قیمت‌ها و سیاست‌های مقابله با توسعه بخش خصوصی دفاع می‌کرد. گفته می‌شود او به رهبران بخش خصوصی به صورت تحقیرآمیزی به عنوان بازرگان اشاره می‌کرد و بارها آنها را پدرسوخته و لعنتی می‌خواند (ولی نصر).
پیامدهای انقلاب اسلامی
با پیروزی انقلاب و سال‌های پس از آن، گروه دیگری نیز به مقابله با انباشت سرمایه که از ضروریات کارآفرینی است، پرداختند. انقلابیون متاثر از تفکرات سوسیالیستی، با سرمایه‌داران به مبارزه برخاستند. تقریباً تمامی کارآفرینان، چه آنهایی که به دربار وابسته بودند و چه آنهایی که از این اتهام برکنار بودند و با اتکا به توانمندی‌های خود به رهبری بنگاه‌های بزرگ تولیدی دست یافته بودند، در آتش خشم جریان چپ سوختند. نقطه اوج این تحرکات رادیکالی علیه کنشگران بخش خصوصی، تصویب قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران به وسیله شورای انقلاب در تیرماه سال 1358 بود.
طبق این قانون، مجوز تملک دولتی سهام بسیاری از صنایع و معادن بزرگ صادر شد. در واقع، این بنگاه‌های بزرگ که روزگاری تعداد زیادی را به کار مشغول کرده و محصولاتی پرطرفدار در بازارهای بین‌المللی تولید می‌کردند، هرگز دوباره رونق نیافتند و به تدریج تعطیل شدند. صاحبان این بنگاه‌ها و کارآفرینان دهه‌های 1340 و 1350 اکنون یا درگذشته‌اند یا در روزهای پیری به سر می‌برند. اما مصائب کارآفرینی در ایران پایان ندارد؛ آنها زمانی با چوب مصادره رانده شدند و اکنون به دنبال راهی برای فرار از قوانین دست و پاگیر هستند.
چالش‌های کارآفرینی
چرا که محنت کارآفرینان ایرانی پایانی ندارد؟ مشکلات کارآفرینی و کارآفرینان بسیار است و تاکنون درباره آنها سخن‌های زیادی گفته شده است. اما آنچه گفته شده معمولاً در چارچوب تکنیک‌ها و مشکلات اجرایی و مقررات دست و پاگیر بوده است. در حالی که باید ریشه‌ها، مبانی و علت‌های فکری، اجتماعی و سیاسی این وضعیت بررسی شود. به نظر می‌رسد سه سوءتفاهم بزرگ درباره لفظ و معنای کارآفرینی و کارآفرینان در اینجا نقش دارد.
- سوءتفاهم نخست: ناشی از کاهلی در ترجمه در ایران است که واژگان Entrepreneur و Entrepreneurship به «کارآفرین» و «کارآفرینی» ترجمه شده است. در حالی که ایجاد شغل فقط یکی از آثار جزیی پدیده کارآفرینی است.
- سوءتفاهم دوم: مقایسه عمومی و نظریه‌پردازی خواص درباره ثروت و ثروتمندان است.
- سوءتفاهم سوم: بهره‌برداری سنجیده سیاستمداران از انتقادات عمومی و نظریه‌پردازان اقتصاد آزاد است.
در واقع، اینجا حلقه پایانی و بسیار تأثیرگذار این سوءتفاهم است که با مداخله در کسب و کارها و مبادلات داوطلبانه مردم، راه را بر افراد و بنگاه‌های خلاق و پربازده می‌بندد و برای افراد و بنگاه‌های کم‌بازده که وابسته به خاصه‌خواری از منابع عمومی هستند، هموار می‌کند. کارآفرینان ایرانی در شکل‌گیری این تلقی‌ها و نظریه‌ها سهمی نداشته‌اند، اما در زمینه رشد افراطی آن مسئولند.
شواهد درست شامل ثروت‌های نامشروع و بادآورده‌ای است که از بیت‌المال به جیب خاصه‌خواران رفته و در یک دهه اخیر بخشی از آنها افشا شده است. مردم، و چه بسا نظریه‌پردازان منتقد، با دیدن این شواهد آن را به همه کسب و کارها و ثروت‌ها تعمیم می‌دهند و چنین استنباط می‌کنند که احتمالاً هرکس بیش از دیگران دارد، از اموال عمومی بهره برده است. راه اصلاح این تلقی‌ها و بستن باب برهان‌های نادرست، این است که ثروتمندان و بنگاهداران درستکار از علنیت و شفافیت نهراسند و کارنامه‌های پاک و درخشان خود را در برابر کارنامه‌های ناپاک و تاریک خاصه‌خواری قرار دهند.
چنین علنیت و شفافیتی نشان می‌دهد که فرد نوآور و خطرپذیر، شریک ثروت‌های جامعه نمی‌شود و بر سفره منابع دولتی قرار نمی‌گیرد، بلکه با نیروی ابداع و ابتکار و با گذشتن از فرصت‌ها، از هیچ، چیز می‌آفریند. بخش بسیار کوچکی از آفریده‌های خود را صرف زندگی بهتر برای خود می‌کند و باقی را به چرخه تولید اجتماعی وارد می‌سازد و با این کار به کارکنان و دیگر بخش‌های تولید اجتماعی و مصرف‌کنندگان نهایی کمک می‌کند.
همچنین این از شگفتی‌های کشور ماست که با وجود تاریخ طولانی نوشتن در ایران و حتی وجود اشکالی از تذکره‌نویسی در میان عالمان، ادیبان و فعالان اقتصادی، این سنت در زمانه ما کم‌رنگ شده و کارآفرینان تمایل چندانی به مکتوب کردن تجربیات خود ندارند. اگر کارآفرینان ایرانی قلم به دست گیرند یا سخن بگویند، گفته‌های آنها مدارکی معتبر هستند که محققان می‌توانند با استفاده از آنها، بسترهای تولید و توزیع خلاقانه و موانع و چالش‌های آن را شناسایی کنند و به انتقادکنندگان ثروت و ثروتمندان نشان دهند که عمل فداکارانه فرد خلاق و خطرپذیر، حافظ منافع جامعه است.
تاریخ همتایان جهانی
مدیران و کارآفرینان ایرانی اگر تاریخ همتایان خود در کشورهای پیشرفته امروزی را مطالعه کرده باشند، می‌دانند که فضای کسب و کار مناسبی که امروز در اختیار آن‌هاست، نتیجه دستکم پنج قرن تلاش (از قرون شانزدهم تا بیستم میلادی) برای استقرار حکومت قانون و اصلاح رویه‌های حقوقی در زمینه مالیات‌ها و امتیازهاست.
دانستن و اشتراک‌گذاری این تجربیات احتمالاً بیشتر به کار کارآفرینان خواهد آمد تا توسل به سیاستمداران و بوروکرات‌ها برای دریافت وام کم‌بهره یا سهمی از درآمدهای نفتی دولت.
داستان ویلیام لی
در سال 1583، ویلیام لی پس از تحصیل در دانشگاه کمبریج به زادگاهش کالورتون انگلستان بازگشت تا کشیش محلی شود. الیزابت اول پیشتر با صدور حکمی اتباعش را به پوشیدن کلاه بافتنی موظف کرده بود. لی نوشته که «بافندگان تنها ابزارهای تولید چنین پوشاکی بودند اما کار تولید زمان زیادی می‌برد. به فکر افتادم. مادر و خواهرانم را می‌دیدم که در تاریکی سرشب در حال بافتن بودند. به این فکر افتادم که اگر این لباس‌ها با دو قلاب و یک رشته کاموا بافته می‌شود، چرا کاری نکنیم که چندین قلاب کار بافتن را انجام دهند؟» این ایده آغازگر مکانیزه شدن تولید منسوجات بود. لی به شدت شیفته ساختن ماشینی شد که مردم را از بافندگی دستی بی‌پایان رها کند.
او بعدها درباره آن گفت: «وظایفم در قبال کلیسا و خانواده را نادیده گرفتم. ایده ماشین و ساخت آن تمام ذهنم را تسخیر کرده بود.» در نهایت، در سال 1589 ماشین نساجی آماده شد. لی با هیجان به لندن رفت تا با الیزابت اول دیدار کند و به او نشان دهد که این ماشین تا چه اندازه مفید خواهد بود و از او بخواهد اختراع را به نامش ثبت کند تا دیگران نتوانند از آن کپی‌برداری کنند. اما واکنش ملکه ویرانگر بود. الیزابت نپذیرفت که اختراع به نام لی ثبت شود و در عوض گفت: «استاد لی، تو هدف والایی داری، اما ببین این اختراع چه بلایی سر رعایای فقیر من خواهد آورد. این ماشین مطمئناً آنها را از اشتغال محروم خواهد کرد و به گدایی مبتلاشان خواهد کرد.»
لی، سرخورده به فرانسه رفت تا شانس خود را بیازماید؛ وقتی در آنجا هم ناکام ماند، به انگلستان بازگشت و از جیمز اول (1603 تا 1625) جانشین الیزابت اول درخواست حق ثبت اختراع کرد. جیمز اول نیز به دلایل مشابه الیزابت اول نپذیرفت. هر دو می‌ترسیدند که مکانیزه شدن نساجی باعث بی‌ثباتی سیاسی شود. این ماشین مردم را بیکار می‌کرد و بیکاری بی‌ثباتی سیاسی به بار می‌آورد و قدرت سلطنت را تهدید می‌کرد. ماشین نساجی یک نوآوری بود که بهره‌وری را افزایش می‌داد، اما در عین حال به تخریب خلاق نیز می‌انجامید.
هفته نامه تجارت فردا
با این وضعی که تیم شما داره، بعید می‌دونم حتی با یک شاهین هم بتونید گل بزنید! 😂
طرفدارای پرسپولیس، نگران نباشید، سه تا گل که بزنه استقلال، ما میایم توی چالش با یخ و پیتزا! 😂⚽️
واقعاً مقاله جالبی بود! مصائب کارآفرینی در تاریخ ایران همیشه موضوع بحث‌برانگیزی بوده و خوبه که به این نکته‌ها بیشتر پرداخته بشه. شاید بهتر بود به بررسی مصائب جدیدتر هم توجه بیشتری می‌شد!