عبارت ساده‌ای مانند «هوش» را همه ما به کار می‌بریم، اما این واژه در روانشناسی دارای پیچیدگی‌های زیادی است. امروزه با گسترش مباحث روانشناسی در رسانه‌ها، اصطلاحات و عبارات مختلفی از روانشناسی به فرهنگ عامه و گفتگوهای روزمره وارد شده است، اما نکته‌ای که وجود دارد این است که این اصطلاحات گاهی به‌طور دقیق و در معنای واقعی و اصولی خود به کار نمی‌روند.
تعریف هوش
«هوش» عبارتی است که بسیاری از ما تصور می‌کنیم درباره آن دیدگاه دقیقی داریم، اما جالب است بدانید که به رغم تصور عمومی، هنوز تعریف هوش مشخص و واحدی از هوش در روانشناسی وجود ندارد و در بسیاری از موارد وقتی درباره بهره هوشی صحبت می‌شود، در واقع به نمره به‌دست‌آمده از یک آزمون مشخص اشاره دارد.
در زمان بحث درباره بهره هوشی، معمولاً از عبارت IQ استفاده می‌شود. اما IQ به چه معناست؟ IQ به چه چیزی اشاره دارد؟ بسیاری از ما ممکن است در مکالمات روزانه خود از اصطلاح IQ استفاده کنیم، بدون اینکه معنای دقیق آن را بدانیم. IQ مخفف عبارت Intelligence Quantity است و به معنای بهره هوشی است.
محاسبه بهره هوشی
روانشناسان برای محاسبه بهره هوشی از فرمول ساده‌ای استفاده می‌کنند. در این فرمول، سن ذهنی فرد بر سن واقعی او تقسیم و سپس در عدد 100 ضرب می‌شود. اگر بخواهیم این فرمول را کمی ساده‌تر کنیم، می‌توانیم بگوییم اگر توانایی ذهنی فردی کاملاً برابر با توانایی همسالان او در آن محدوده سنی باشد، بهره هوشی او برابر با 100 خواهد بود.
البته کمی بالاتر یا پایین‌تر بودن از 100 نمی‌تواند علامت‌دهنده هوش بالاتر یا پایین‌تر باشد و متخصصان در تفسیر عدد به‌دست‌آمده با احتیاط عمل می‌کنند. به طور معمول، نمرات بین 90 تا 109 به عنوان هوش متوسط در نظر گرفته می‌شوند.
دلیل این موضوع هم برای روانشناسان مشخص است. روانشناسان می‌گویند هر آزمونی حاوی مقداری خطاست. به این معنی که باوجود دقیق بودن و اعتبار بالای یک آزمون، ممکن است نتیجه به‌دست‌آمده صددرصد درست نباشد.
تاثیرات فرهنگی در آزمون‌های هوش
به همین دلیل در زمان تفسیر نتایج باید احتیاط کنیم و اگر نمره به‌دست‌آمده 92 بود، نباید به سرعت نگران توانایی ذهنی کودک شویم، زیرا ممکن است خطای آزمون باعث پایین آمدن چند نمره‌ای شده باشد. درست است که متخصصان تلاش می‌کنند تا سوالات آزمون‌های هوش شامل مواردی باشد که تحت تأثیر آموزش نباشد، اما در عمل همیشه درصدی از سوالات وجود دارند که پاسخ صحیح آن‌ها می‌تواند آموخته شود.
این نکته بسیار اهمیت دارد، زیرا امروزه و با دسترسی آسان به سوالات آزمون‌های هوش، نتایج به‌دست‌آمده می‌تواند مورد بحث و جدل قرار بگیرد. هر آزمونی به تاثیر فرهنگ کشور تولیدکننده خود تا حدی وابسته است. البته این تاثیرات قوی نیستند، اما می‌توانند بر نتایج آزمون تأثیر بگذارند.
آزمون‌های هوش
به‌رغم تمام انتقاداتی که به آزمون‌های هوش وارد است، هنوز برخی آزمون‌ها مانند استنفورد-بینه یا وکسلر ابزارهایی کارآمد برای سنجش میزان بهره هوشی افراد به شمار می‌روند. اما ممکن است بهتر باشد درباره نتایج آزمون‌های هوش احتیاط بیشتری داشته باشیم، زیرا مطالعات نشان داده‌اند که آزمون‌های سنجش هوش فقط بخشی از توانایی‌های افراد را می‌توانند ارزیابی کنند.
انواع هوش
نکته مهم این است که آزمون‌های سنجش هوش نمی‌توانند تمامی جنبه‌ها و انواع هوش را مورد سنجش قرار دهند. به‌عنوان مثال، اگر نظریه گاردنر در مورد هوشهای چندگانه را در نظر بگیریم، هیچ‌یک از آزمون‌های رایج نمی‌توانند تمامی انواع هوشهای مطرح‌شده را پوشش دهند.
امروزه در روانشناسی، انواع مختلفی از هوش مطرح است؛ مثلاً هوش هیجانی، هوش اجتماعی یا هوش اخلاقی. هر یک از این انواع هوش آزمون‌های مختص خود را دارند و نمرات هرکدام از این آزمون‌ها مقیاس مختص به خود را خواهند داشت.
یکی دیگر از مواردی که آزمون‌های هوش نمی‌توانند به‌درستی مورد ارزیابی قرار دهند و در طول سال‌ها محل مناقشه بوده است، خلاقیت است. این موضوع به این دلیل اهمیت دارد که بررسی‌ها نشان می‌دهد خلاقیت و هوش همبستگی مثبت دارند، اما تلاش‌ها برای ارزیابی خلاقیت از طریق آزمون‌ها تاکنون نتایج مطلوبی نداشته است.
آیا هوش بودن اهمیت زیادی دارد؟
شاید نکته‌ای که در روانشناسی امروز بیشتر اهمیت دارد این است که بالا بودن نمره یک فرد در آزمون‌های هوش، معیار محکم و دقیقی برای موفقیت فرد یا ارزش‌گذاری‌های رایج به حساب نمی‌آید. در روانشناسی، انواع هوش در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.
بهتر است بدانید که برعکس هوش ذهنی که تأثیر ژنتیکی و زیستی در آن قوی است، درباره دیگر انواع هوش، بیشتر روانشناسان معتقدند که محیط می‌تواند تأثیر قوی‌تری داشته باشد. به‌عنوان مثال، امروز ثابت شده است که اتخاذ روش‌های خاص در فرزندپروری می‌تواند باعث رشد هوش هیجانی در کودکان شود.
یک نکته: امروزه کنجکاوی برخی والدین برای دانستن توانایی‌های فرزندشان باعث شده تا برخی افراد که توانایی و صلاحیت کافی برای اجرای آزمون‌های هوش ندارند، به این کار روی بیاورند و با دریافت هزینه این آزمون‌ها را برگزار کنند. توجه داشته باشید که موارد استفاده از این آزمون‌ها محدود است و استفاده از آن‌ها برای تمامی افراد و به‌صورت دوره‌ای به هیچ عنوان کاری تخصصی محسوب نمی‌شود.
متخصصان تنها در موارد مشخص، افراد را برای سنجش بهره هوشی به افراد دارای صلاحیت ارجاع می‌دهند. به یاد داشته باشید که اجرای آزمون‌های هوش شرایط خاص خود را دارد و تنها افرادی که آموزش دیده و مجرب هستند، توانایی اجرای آن‌ها به‌درستی را دارند.
در مجله دایان نظراتی حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین جای ندارد.