رازهای خودشناسی: مقدمه‌ای به سوی خداشناسی

خودشناسی و خداشناسی

خودشناسی از دیدگاه اسلام، مقدمه‌ای بر خداشناسی است. برای شناخت خدا، نخستین گام، شناخت خویشتن می‌باشد. خودشناسی و خداشناسی می‌تواند رابطه انسان را در چهار بعد مختلف تنظیم نماید:

• با خودشناسی، ارتباط انسان با خداوند قوی‌تر می‌شود.
• با خودشناسی، رابطه انسان با جهان هستی بهبود می‌یابد.
• خودشناسی به انسان کمک می‌کند که با سایر انسان‌ها و با خود ارتباط بهتری برقرار کند.

خودشناسی

خودشناسی و خداشناسی، چه از بُعد آفاق و چه از طریق معرفت انفسی، انسان را به خداوند می‌رساند. در اصطلاح متفکران اسلامی، واژه‌های آفاق و انفس به معنای جهان و انسان یا ظاهر و باطن یا عالم مادیات و مجردات مورد استفاده قرار گرفته‌اند. به‌گونه‌ای که جهان آفاقی، به معنای عالم ظاهر و دنیای اجسام و عالم کبیر است و جهان انفسی به عالم باطن و عالم ارواح اشاره دارد. شناخت خداوند از سوی انسان، سبب ایجاد ایمان به خداوند، تقوای الهی، نزدیکی و احساس مسئولیت و شکرگزاری می‌شود. خودشناسی به انسان کمک می‌کند تا گرایش‌های معنوی فطرت خود را پرورش دهد و به کمال اخلاقی برسد.

گرایش‌های معنوی فطرت انسان شامل دوستی، گذشت و ایثار، مهربانی، کمک و همیاری و… هستند که در بهبود روابط میان انسان‌ها تأثیرگذارند.

خودشناسی موجب آگاهی انسان از استعدادها و کمالات وجودی‌اش می‌شود و کمک می‌کند تا نفس خود را تهذیب کرده و بر جنبه‌های منفی وجودش غلبه کند و در مسیر تعالی اخلاقی و تکامل معنوی خود گام بردارد.

نفس انسان در گرایش‌های مادی و معنوی دارای حالات و مراتب متفاوتی است، مانند: نفس اماره، نفس لوامه، نفس ملهمه و نفس مطمئنه.

• نفس اماره: در زمانی که نفس فقط به دنبال کسب لذت‌های نامشروع و شهوت است، در نازل‌ترین مرتبه خود قرار دارد و همواره انسان را به بدی فرمان می‌دهد و موجب سقوط و تباهی او می‌گردد.
• نفس لوامه: این نفس با سرزنش انسان، او را از ارتکاب به گناه بازمی‌دارد.
• نفس ملهمه: در تشخیص میان خوب و بد به انسان یاری می‌رساند.
• نفس مطمئنه: عالی‌ترین مرتبه نفسانی انسان است؛ در این مرحله، ارتباط و اتصال برقرار می‌شود.

چرا خودشناسی مهم است؟

• متأسفانه، بسیاری از مردم درگیر کارهای تکراری هستند که هر روز، هر ماه و هر سال انجام می‌دهند، ولی نمی‌دانند که چرا این اتفاقات می‌افتند و فقط از همه چیز به جز خودشان شکایت می‌کنند! البته، منظور من هر کار تکراری نیست و برخی از کارها باید تکرار شوند تا پیشرفت حاصل شود، مانند ورزش. اما فردی که هر روز اهمال‌کاری کند و کارهایی که تأثیر زیادی در آینده خود و خانواده‌اش دارند را به تعویق بیاندازد، این که فردی هر بار از روزگار بد خود شکایت دارد، نوعی اشتباه تکراری است که شاید هرگز فکر نکند مشکل از کجاست و چگونه باید برطرف شود.
• با خودشناسی و خداشناسی فرد می‌تواند خود و خواسته‌هایش از زندگی را بهتر بشناسد و از استعدادهای خود بهره‌برداری کند، که در این صورت وقت و انرژی و هزینه زیادی هدر نخواهد رفت. مثالی می‌زنیم تا مطلب روشن‌تر شود. مثلاً در زمینه آموزش که تقریباً اکثر افراد با آن مواجه هستند، بسیاری شروع به تهیه انواع آموزش‌ها می‌کنند بدون آنکه بدانند مشکلشان از کجاست و زمان و هزینه زیادی صرف می‌کنند، در حالی که اگر قبلاً خود را خوب می‌شناختند و استعدادهای خود را شناسایی می‌کردند، سریع‌تر به مسیر درست وارد می‌شدند.
• وقتی فردی خود و احساساتش را خوب بشناسد، در شرایط دشوار تصمیم‌گیری بهتری می‌کند.

خودشناسی و خداشناسی

آیا بدون خودشناسی نمی‌توان از زندگی لذت برد؟

لذت بردن از زندگی برای هر فرد تفاوت دارد. به عنوان مثال، وقتی که با خانواده به رستوران می‌رویم، نوعی لذت جسمانی را تجربه می‌کنیم. فردی که عاشق مطالعه و کارهای فکری باشد، حتی در یک اتاق بسته می‌تواند لذت بیشتری از لذت جسمانی حس کند، زیرا این لذت از روح سرچشمه می‌گیرد. حال اگر افراد به کارهایی پرداخته و در زمینه‌هایی که به آنها علاقه دارند و استعداد دارند، فعالیت کنند، لذتی را تجربه می‌کنند که در هیچ کار دیگری نمی‌توانند حس کنند. مانند یک دانشمند که در اتاق آزمایش مشغول کار است و خدمتکار برایش شام می‌آورد و بر روی میز قرار می‌دهد. وقتی خدمتکار فردا برمی‌گردد، متوجه می‌شود که غذا خورده نشده و دانشمند همچنان غرق در آزمایش است.

خودشناسی و خداشناسی

خودشناسی در قرآن و اسلام

در قرآن آمده است که روح خداوند در انسان دمیده شده، از این رو باید از عظمت خاصی برخوردار باشد. همچنین در این نفس، فجور و تقوا وجود دارد. بنابراین، انسان هم توانایی انجام نیکی و هم توانایی انجام غیرنیکی را دارد. روایاتی از امام علی(ع) درباره خودشناسی و خداشناسی وجود دارد که می‌فرماید:

• خودشناسی سودمندترین دانش‌هاست.
• نهایت معرفت آن است که انسان خود را بشناسد.
• کسی که به شناخت خود دست یابد، به بزرگ‌ترین رستگاری و سعادت رسیده است.
• بزرگ‌ترین حکمت آن است که انسان خود را بشناسد.
• بزرگ‌ترین نادانی، خودناشناسی انسان است.

خلاصه مطلب

خودشناسی و خداشناسی موهبتی است که اگر انسان به آن دست یابد، با کل دنیا در صلح می‌رود؛ هم به خود احترام می‌گذارد، هم از همه انسان‌ها احترام می‌گیرد و هم از تمام نعمت‌هایی که خداوند آفریده، بهترین استفاده را می‌برد. انسان با خودشناسی شکوفا می‌شود و آرامش پیدا می‌کند و از لحظه‌لحظه زندگی لذت می‌برد.

• با خودشناسی و خداشناسی، انسان توانمند، صبور، هدفمند، معنوی و قدرتمند می‌گردد.
• بیشتر افراد هرگز به خودشناسی نمی‌پردازند و از مواجهه با هیولای درونشان واهمه دارند. آنها فکر می‌کنند هر آنچه را که فکر می‌کنند درست است و به عقاید دیگران احترام نمی‌گذارند.
• خودشناسی به انسان یاد می‌دهد که زندگی فقط خوردن و خوابیدن نیست. زندگی تنها تفریح، پول درآوردن و کار کردن نیست. زندگی همه‌ی اینها هست، اما با دیدگاهی متفاوت…
• اگر به خودشناسی توجه نکنیم، مشکلات مختلفی برایمان پیش می‌آید که می‌توانستیم با این دانش آنها را کنترل کنیم. به دلیل اینکه زحمت خودشناسی را به خود نمی‌دهیم، با جامعه‌ای پر از طلاق، بیکاری، فقر، بزهکاری و… مواجه هستیم.
• تنها راه نجات بشریت، خودشناسی و خداشناسی است؛ پس خودشناسی را در اولویت‌های خود قرار دهید.