بیوگرافی فیروز نادری دانشمندی ایرانی از ایل قشقایی که نامش در کهکشان ثبت شد

چهره ای ماندگار در تاریخ اکتشافات فضایی

فیروز نادری، دانشمند برجسته ایرانی-آمریکایی و مدیر پیشین برنامه اکتشافات منظومه شمسی در آزمایشگاه پیشرانش جت (JPL) ناسا، در ۹ ژوئن ۲۰۲۳ (۱۹ خرداد ۱۴۰۲) در سن ۷۷ سالگی درگذشت. وی که ۳۶ سال از عمر خود را در ناسا سپری کرد، نقشی بی نظیر در پیشبرد ماموریت های رباتیک فضایی آمریکا ایفا نمود.

ریشه ها و تبار

فیروز نادری، فرزند ایل قشقایی، در ۵ فروردین ۱۳۲۵ (۲۵ مارس ۱۹۴۶) در شیراز دیده به جهان گشود. وی اصالتاً از تیره ندرلوی طایفه دره شوری، یکی از طوایف بزرگ ایل قشقایی بود. دوازده سال نخست زندگی اش را در شیراز سپری کرد و تحصیلات ابتدایی را در این شهر به پایان رساند. سپس به همراه پدر به تهران رفت و تحصیلات متوسطه را در دبیرستان اندیشه به اتمام رساند.

پدرش مردی جهان گرد بود و فیروز را در سفرهایش همراه می برد؛ تجربه ای که بعدها در شکل گیری نگاه کنجکاو او به جهان پیرامون نقشی اساسی داشت. هنگامی که چهار ساله بود، والدینش از یکدیگر جدا شدند.

مسیر تحصیلی و آغاز فعالیت ها

نادری در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳) برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت. هرچند در ابتدا قصد داشت معمار شود، اما نهایتاً به رشته مهندسی برق گرایش یافت.

مدارج علمی او به شرح زیر است:

• کارشناسی مهندسی برق از دانشگاه ایالتی آیووا (۱۹۶۹)
• کارشناسی ارشد مهندسی برق از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی (۱۹۷۲)
• دکترای مهندسی برق از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی (۱۹۷۶)

پس از پایان تحصیلات، به ایران بازگشت و ضمن گذراندن خدمت سربازی، مدتی در مرکز سنجش از دور ایران فعالیت کرد. اما در ژوئیه ۱۹۷۹ (تیرماه ۱۳۵۸) و چند ماه پس از انقلاب اسلامی، به آمریکا بازگشت و در همان سال جذب آزمایشگاه پیشرانش جت (JPL) ناسا شد.

حضور در ناسا و فرازهای شغلی

نادری فعالیت خود را در JPL از سپتامبر ۱۹۷۹ به عنوان مهندس سیستم های ارتباطی آغاز کرد و در طول سه دهه، به بالاترین سطوح مدیریتی این مرکز راه یافت. حوزه فعالیت او شامل مهندسی سیستم ها، توسعه فناوری، مدیریت برنامه ها و پروژه های متنوعی از جمله ماهواره های مخابراتی، سامانه های سنجش از دور زمین، رصدخانه های اخترفیزیک و سامانه های سیاره ای بود.

برخی از سمت های کلیدی او به این شرح است:

• مدیر برنامه ماهواره فناوری ارتباطات پیشرفته (ACTS) در اواسط دهه ۱۹۸۰ در مقر ناسا
• مدیر پروژه NASA Scatterometer (NSCAT) برای اندازه گیری بادهای اقیانوسی با استفاده از رادار فضایی
• مدیر برنامه Origins در اواسط دهه ۱۹۹۰ برای جستجوی سیارات شبیه به زمین در سایر سامانه های سیاره ای
• مدیر برنامه اکتشافات مریخ (Mars Exploration Program) از آوریل ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵
• معاون ارشد مدیر JPL در حوزه فرمولاسیون پروژه و راهبرد از ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۱
• مدیر اکتشافات منظومه شمسی (Solar System Exploration Directorate) از ۲۰۱۱ تا پایان کار

اگر به بیوگرافی افراد قشقایی علاقه دارید مقاله خسرو خان قشقایی را مطالعه کنید.

دستاوردهای بزرگ: عصر طلایی مریخ

بزرگ ترین افتخارات نادری در دوران مدیریت برنامه مریخ رقم خورد. او در سال ۲۰۰۰، زمانی که ناسا دو شکست پیاپی و پرهزینه را در ماموریت های مریخ تجربه کرده بود، سکان هدایت این برنامه را بر عهده گرفت. او در تابستان همان سال، برنامه ای راهبردی برای ماموریت های دوسالانه به مریخ طراحی کرد که تا سال ۲۰۱۲، به شش ماموریت موفق پیاپی (چهار فرودگر و دو مدارگرد) انجامید.

از مهم ترین ماموریت های تحت مدیریت او می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• Mars Odyssey (۲۰۰۱) که همچنان فعال است و رکورد طولانی ترین مدارگرد فعال به دور سیاره ای غیر از زمین را در اختیار دارد
• کاوشگرهای روح و فرصت (۲۰۰۴) که برای ماموریتی ۹۰ روزه طراحی شده بودند، اما به ترتیب ۶ و ۱۵ سال به کار خود ادامه دادند و شواهدی از وجود آب و شرایط مساعد برای حیات در مریخ به دست آوردند
• Mars Reconnaissance Orbiter (۲۰۰۶)

نادری در مصاحبه ای، لحظه فرود نخستین کاوشگر را نخستین بار در زندگی ام که صدای تپش قلبم را شنیدم توصیف کرده است.

افتخارات و جوایز

نادری در طول دوران حرفه ای خود جوایز متعددی دریافت کرد که از جمله مهم ترین آنها عبارتند از:

• مدال خدمات برجسته ناسا (NASA Distinguished Service Medal) بالاترین نشان ناسا (۲۰۰۵)
• مدال رهبری برجسته ناسا (NASA Outstanding Leadership Medal)
• نشان افتخار جزیره الیس (Ellis Island Medal of Honor) (۲۰۰۵)
• جایزه ویلیام راندولف لاولیس از جامعه فضانوردی آمریکا (۲۰۱۰)
• همکار مؤسسه هوانوردی و فضانوردی آمریکا (AIAA)
• عضویت در تالار مشاهیر فناوری فضایی (۱۹۹۷)
• نام گذاری سیارکی به نام او در فوریه ۲۰۱۶

سیارک نادری (۵۵۱۵)

در مراسم بازنشستگی نادری از ناسا، اعلام شد که اتحادیه بین المللی نجوم، سیارک ۱۹۸۹ EL1 را به افتخار خدمات او به اکتشافات فضایی، به سیارک ۵۵۱۵ نادری تغییر نام داده است. این سیارک که حدود ۱۰ کیلومتر قطر دارد، هر ۴/۴ سال یک بار به دور خورشید می چرخد و خوشبختانه، به گفته خود او، با زمین برخورد نخواهد داشت.

تأثیرگذاری الهام بخش بر نسل جوان

یکی از مهم ترین دستاوردهای نادری، الهام بخشی به نسل جوان، به ویژه در ایران بود. با توجه به پوشش گسترده رسانه ای فرود موفق کاوشگرهای روح و فرصت، نام او در ایران به شهرت رسید و جوانان ایرانی با مشاهده هموطن خود در جایگاه رهبری برنامه فضایی ناسا، به او به عنوان الگویی برای پیشرفت در علوم و فناوری نگاه کردند. خود او در مصاحبه ای این موضوع را یکی از ارزشمندترین دستاوردهای زندگی اش برشمرده است: تأثیرگذاری بر ذهن های جوان، به ویژه در کشور زادگاهم.

دوران پس از ناسا

نادری در فوریه ۲۰۱۶ پس از ۳۶ سال از ناسا بازنشسته شد. در دوران بازنشستگی، به عنوان مشاور مدیریت، مشاور استارتاپ های فناوری پیشرو و سخنران عمومی فعالیت کرد. او همچنین به مربیگری نسل بعدی رهبران در جامعه ایرانی-آمریکایی پرداخت.

حادثه و درگذشت

در اردیبهشت ۱۴۰۲ (مه ۲۰۲۳)، نادری دچار افت ناگهانی ضربان قلب شد و بر اثر برخورد سر به دیوار، دچار آسیب جدی به نخاع گردید که منجر به فلج شدن او از گردن به پایین شد. عمل جراحی برای بهبود این آسیب انجام شد و انتظار می رفت دوران نقاهت ۴ تا ۵ ماه به طول انجامد. اما متاسفانه، او در ۱۹ خرداد ۱۴۰۲ (۹ ژوئن ۲۰۲۳) در لس آنجلس در سن ۷۷ سالگی درگذشت.

بیل نلسون، مدیر ناسا، در پی درگذشت او نوشت: فیروز نادری یک غول بود. او به بازتعریف دانش بشری درباره مریخ کمک کرد و حس کنجکاوی ما را دوباره زنده کرد.