کلاهبرداری در جامعه
کلاهبرداری در جامعه چیست؟ کجا و کی اتفاق می‌افتد؟ سعی می‌کنم با چند مثال ساده نشان دهم که کلاهبرداری در جامعه به‌طور مداوم اتفاق می‌افتد و شکل‌های متفاوتی به خود می‌گیرد. این پدیده می‌تواند از سوی بسیاری از افراد بروز یابد و بر معیشت انسان‌ها تاثیر بگذارد.
توالت آپارتمان یک زن بیوه مسن خراب می‌شود. او پیمانکاری را به مبلغ ۱۵ میلیون تومان برای تعمیر آن استخدام و قراردادی امضا می‌کند که او را ملزم به پرداخت ۵ میلیون تومان به‌عنوان پیش‌پرداخت می‌کند و بقیه مبلغ را قسطی پرداخت نماید. ماجرا هنگامی کشف می‌شود که این زن برای دریافت ۵ میلیون تومان به بانک مراجعه می‌کند. تحویل‌دار از او می‌پرسد که چرا به چنین مبلغی نیاز دارد و زن جواب می‌دهد که باید به لوله‌کش پرداخت کند. تحویل‌دار با پلیس تماس می‌گیرد و پلیس پیمانکار بی‌وجدان را به دلیل کلاهبرداری در جامعه دستگیر می‌کند.
تقریباً تمام پیمانکاران باوجدان اذعان می‌کنند که تعمیر توالت به مبلغ ۱۵ میلیون تومان به‌طور مشخصی غیرمنصفانه است، با این حال، دو طرف قرارداد، یعنی زن بیوه و پیمانکار، بر سر آن توافق کرده بودند.
این مورد دو نکته را درباره محدودیت‌های اخلاقی قراردادها یا توافقات روشن می‌سازد: اول، این حقیقت که وجود توافق، رعایت انصاف در آن را تضمین نمی‌کند؛ دوم، توافق برای ایجاد ادعای اخلاقی لازم‌الاجرا کافی نیست. فراتر از آن، این قرارداد به‌عنوان ابزاری برای منفعت طرفین، اصول انصاف را به سخره می‌گیرد. به نظر من این توضیح می‌دهد که چرا تعداد اندکی از افراد می‌گویند این زن بیوه از نظر اخلاقی متعهد به پرداخت آن مبلغ ناعادلانه بود.
شاید پاسخ داده شود که قرار تعمیر توالت کاملاً داوطلبانه نبوده است، به این دلیل که لوله‌کش بی‌وجدان از زنی مسن سوءاستفاده کرده که اطلاعاتی درباره لوله‌کشی نداشته است.
من از جزییات آن کیس آگاه نیستم؛ اما اجازه دهید برای پیشبرد این استدلال فرض کنیم که لوله‌کش زن را مجبور نکرده و او زمانی که با این معامله موافقت کرده، ذهنیتی سالم داشته است (گرچه درباره قیمت لوله‌کشی این‌طور نبوده). این حقیقت که توافق بین آنان داوطلبانه بوده، به هیچ وجه تضمینی برای برابر و منصفانه بودن این مبادله یا وجود منافع قابل مقایسه برای طرفین نخواهد بود.
همسرم در خیابان شریعتی تهران تصادف کرده بود. راننده که ظاهراً فردی با احترام بوده است، خواهش می‌کند که به دلیل عدم داشتن بیمه شخص ثالث، پلیس را خبر نکنیم و من خسارت شما را پرداخت می‌کنم. بر اساس توافق دو طرف، این فرد قبول می‌کند که مقصر است. در واقع، او تعهد اخلاقی می‌دهد که به توافقی برای بازپرداخت هزینه خسارت واردشده به ماشین ما پایبند باشد.
اما پس از ترک محل و با این وعده که به سمت تعمیرگاهی برای تعیین خسارت برویم، فرار می‌کند. بعد از این، با او تماس می‌گیریم و او مدعی می‌شود که اصلاً مقصر نبوده و شما مقصر بوده‌اید و مدارک من (شامل گواهی‌نامه و کارت بیمه) را با زور از من گرفته‌اید. مشخص است که تعهد اخلاقی بسیار آسان‌تر از یک قرارداد نقض می‌شود.
پس از مراجعه به شورای حل اختلاف، قاضی به من گفت که ایشان از خانواده بسیار معروف تجریش است و فرد شریفی به حساب می‌آید. با اینکه براساس نظرات کارشناسان تصادف و قاضی، وی مقصر شناخته شد، اما بعد از گذشت ۶ ماه هیچ اقدامی برای پرداخت خسارت نکرد. این نکته به ما می‌آموزد که وجود رأی شورای حل اختلاف هم تضمینی برای پایبندی و وفای به عهد نیست! کلاهبرداری در جامعه شاخ و دم ندارد!
شاید بتوان گفت برای عمل به قرارداد و وفای به عهد، علاوه بر وجود قرارداد مکتوب، باید دو عنصر مهم دیگر نیز وجود داشته باشد: الف. تعهد اخلاقی؛ ب. وجود نهاد (شخص) ثالث برای اعمال ضوابط قرارداد.
البته، در دنیای مدرن موضوع این است که از آنجا که تعهد اخلاقی برای عمل به شرایط قرارداد کمرنگ شده است، پس باید نهاد یا شخص ثالث از قدرت اجرایی کافی برخوردار باشد و هزینه مراجعه به آن پایین باشد و افراد ملزم به عمل به رأی آن باشند. دادگاه نماد عینی چنین نهاد ثالثی است که در کشورهای در حال توسعه ویژگی‌های مناسبی برای این کار ندارد.
بنابراین، می‌توان گفت در جوامع در حال توسعه، جایی که شرایط انعقاد قراردادها مخدوش است و نهاد ثالث شرایط لازم برای اعمال قرارداد را ندارد، اگر تعهد اخلاقی هم کمرنگ باشد، توافق هیچ پایه‌ای برای عمل به آن نخواهد داشت و در این شرایط فقط منفعت شخصی بر هر معامله یا قرارداد یا توافقی حاکم خواهد بود. در بسیاری از موارد، منفعت شخصی و کلاهبرداری در جامعه هم‌دست می‌شوند.
اول اسفندماه ۱۳۹۲ با یک قالیشویی تماس گرفتم و قرار شد بیایند و قالی‌ها را برای شست‌وشو ببرند. دخترم در خانه بود و وقتی از قالیشویی آمدند، مشخصات قالی‌ها و قیمتی در برگه فاکتور نوشته بودند و از او امضا گرفته بودند. اما برای تعیین قیمت و نحوه شستن قالی‌ها (سفیدشویی، براق‌شویی یا عالی‌شویی) با دفتر قالیشویی تماس گرفتیم؛ چون می‌دانستم دخترم دانش کافی در این زمینه ندارد. این کار را انجام دادیم و بر سر متری ۳۰۰۰ تومان برای شست‌وشو توافق کردیم. وقتی قالی‌ها را آوردند، قیمت درج‌شده در فاکتور بیش از دو برابر هزینه هر متر ۳۰۰۰ تومان بود. بعد بین ما و کارگر قالیشویی دعوا شد و او گفت که شما بالاشهری‌ها می‌خواهید حق من کارگر را بخورید.
استدلالش جالب بود: وقتی دختر شما این قرارداد را امضا کرده، شما مکلفید به این قرارداد عمل کنید. اما ما می‌گفتیم که شما از دانش کم این دختر سوءاستفاده کرده‌اید و بنابراین، قرارداد مخدوش است. درست است که دخترم به‌طور داوطلبانه و در نهایت سلامت قرارداد را امضا کرده، اما این قرارداد منافع من را تضمین نمی‌کند و کاملاً یک‌جانبه و به نفع شماست و نه من.
نماینده قالیشویی می‌گفت شما وقتی قرارداد را امضا کرده‌اید، باید به این موضوع توجه می‌کردید. مهم این است که در قرارداد چه نوشته شده است. مهم نیست که من تلفنی به شما چه گفته‌ام. البته، در نهایت بعد از یک ساعت، از دفتر قالیشویی تماس گرفتند و موضوع به نفع ما ختم شد. با این حال، در ایران در این موارد هزینه‌ها برای پیگیری چنین مسائلی از طریق پلیس یا شورای حل اختلاف بسیار بالاست.
به خرید تختخواب رفتیم و بعد از انتخاب تختخواب، فروشنده اندازه یک تشک را روی کاغذ نوشت و به ما داد تا آن را خریداری کنیم. تختخواب را آوردند و یکی دو روز بعد هم تشک را. تشک ۱۰ سانتیمتر بلندتر از تختخواب بود. با فروشنده تخت تماس گرفتم و موضوع را با او در میان گذاشتم. استدلالش این بود که شما قرارداد (فاکتور فروش) را امضا کرده‌اید و بنابراین، من هیچ مسئولیتی در قبال این مشکل ندارم و اشتباه شما این بوده که وقتی من اندازه تشک را به شما گفتم، شما از من امضا نگرفته‌اید.
من می‌گفتم که شما در چارچوب اخلاق رفتار نمی‌کنید و از دانش پایین من سوءاستفاده کرده‌اید. تخت فروش می‌گفت توافق من و شما (فاکتور خرید و فروش امضاشده) دلالت بر هیچ تعهد اخلاقی از جانب من نسبت به شما نمی‌کند. اگر هم من از شما سو استفاده کرده‌ام، شما داوطلبانه تخت را خریده‌اید و اخلاق در اینجا هیچ موضوعیتی ندارد. در نهایت، مجبور شدم با او تماس بگیرم و هزینه‌ای اضافی پرداخت کنم و اندازه تختخواب را تغییر دهم.
می‌بینیم که کلاهبرداری در جامعه به اشکال مختلف نمایان می‌شود و هر جا پای مبادله و بده‌بستان در میان است، کلاهبرداری در جامعه رخ می‌دهد. اما محدود به مبادلات فردی از نوع بالا نمی‌شود.
گاه کلاهبرداری در جامعه در قالب مبادلات بین فرد و بنگاه‌های اقتصادی نمایان می‌شود. شرکت‌های بیمه در کسب‌وکار خود با مشکلی به نام کژمنشی یا مخاطرات اخلاقی مواجه‌اند. افراد وقتی بیمه می‌خرند، احتیاط خود را کاهش می‌دهند. فرض کنید فردی با خودرو خود با سرعت متوسط ۱۲۰ کیلومتر در ساعت رانندگی می‌کند.
اما بعد برای ماشین خودش بیمه خریداری می‌کند. حالا ممکن است وسوسه شود با سرعت ۱۳۰ کیلومتر رانندگی کند. در واقع، در این حالت بیمه‌شده احتیاط‌های توافق شده در برابر برون‌دادها را به جا نمی‌آورد و امید دارد که کلاهبرداری در جامعه شرکت بیمه را انجام دهد. این خیانت به شرکت بیمه در موارد مختلفی رخ می‌دهد: صحنه‌سازی، جا زدن فرد دارای گواهی‌نامه به جای فرد فاقد گواهی‌نامه، دستکاری در شواهد و مواردی از این دست همگی در ذیل کژمنشی قرار می‌گیرند.
اما کلاهبرداری در جامعه بانکی اشکال متفاوتی دارد. رفته بودم بلژیک و قصد خرید شکلات داشتم. مقداری شکلات خریدم و سپس اسکناس ۵۰۰ یورویی که از صرافی خریده بودم را از کیف پولم بیرون آوردم و به فروشنده دادم. ناگهان او دستش را کشید و پول را نگرفت! حیرت کردم. گفتم آیا مشکلی هست؟ با چشمانی ترسان و کمی وحشت‌زده گفت نمی‌توانم ۵۰۰ یورویی بگیرم و این پول به‌نظر قاچاقچیان می‌رسد و آنها می‌خواهند پولشویی کنند. حالا من هم ترسیده بودم. توضیح دادم که من مسافرم و این هم پاسپورتم. اما نشد که نشد. اسکناس را نگرفت و مجبور شدم برای خرد کردن آن به بانک بروم. در دوره گانگستری مشهور دهه ۱۹۲۰ در آمریکا، قمار و فروش مشروبات الکلی غیرمجاز مقادیر زیادی پول رد و بدل می‌شد که نیاز به شستشو داشتند و باید شکل مشروعی به خود می‌گرفتند. به عبارت دیگر، باید یک یا چندین شیوه توسعه می‌یافت تا دولت به این پول‌ها مشکوک نمی‌شد.
دردسر اصلی گانگسترها این بود که پولی که کسب می‌کردند به‌طور عمده به‌صورت وجه نقد و بیشتر اسکناس‌های کاغذی یا سکه بود. اگر این پول‌ها را به بانک می‌بردند، بانک و در نهایت دولت شروع به پرسش می‌کردند. از سوی دیگر، ذخیره کردن سکه‌ها و اسکناس‌ها نزد خودشان تبدیل به یک کابوس فیزیکی و لجستیک می‌شد. بنابراین، گانگسترها کسب‌وکارهایی را ایجاد کردند که یکی از آنها با ماشین‌های قمار کازینو و دیگری مغازه‌های لباسشویی مرتبط بود. از سکه‌ها می‌توانستند برای قماربازی و شستن لباس‌ها استفاده کنند.
البته تعداد سکه‌هایی که استفاده می‌شد، بسیار بیشتر از میزان واقعی مورد استفاده در قماربازی و لباسشویی بود و طوری آنها را جلوه می‌دادند که به نظر می‌رسید قماربازی و شست‌وشو بیشتر از حد معمول در حال انجام است و به این ترتیب اصطلاح پولشویی به وجود آمد. در واقع، پولشویی یعنی تبدیل پول «بد» یا «کثیف» به پول «مشروع».
تخصص پولشویان، پولشویی است. به عبارت دیگر، قاچاقچیان و صاحبان پول نامشروع کلاهبرداری در جامعه از بانک‌ها را انجام می‌دهند و پول خود را تمیز می‌کنند.
اما کلاهبرداری در جامعه و فریبکاری محدود به برداشتن کلاه یک فرد از جانب فرد دیگری نمی‌شود. گاهی فرد خودش را فریب می‌دهد: خودفریبی. خودفریبی کلاه‌بردارانه گاهی در روزش خود را نشان می‌دهد. همه ورزشکاران می‌دانند که نباید از استروئید استفاده کنند و اگر مشخص شود که از این دارو استفاده کرده‌اند، همه رکوردهایشان باطل می‌شود و از ورزش هم محروم می‌شوند. اما کدام ورزشکار است که آرزوی شکست رکوردهای جدید و تحسین هواداران به یاری استروئید را نداشته باشد؟
🛡️🚫✨ مراقب باشید!
این مقاله در مورد کلاهبرداری خیلی جالب بود، ولی یه کم می‌شد بیشتر به نکات عملی بپردازه تا آدم‌ها واقعا بدونن چطوری می‌تونن از خودشون محافظت کنن. کاش مثال‌های بیشتری هم می‌زاشت.