چگونه بر تنبلی غلبه کنیم؟

غلبه بر تنبلی

وب‌سایت صدانت – مصطفی ملکیان: من معتقدم که توانایی‌های من بیشتر از کارهایی است که انجام می‌دهم. ولی درباره خودم نکاتی وجود دارد که هر زمان بیشتر به آن‌ها توجه کرده‌ام، غلبه بر تنبلیام کمتر شده است: به نظر من هیچ چیزی به اندازه تفکر درباره مرگ نمی‌تواند تنبلی را از بین ببرد. تفکر درباره مرگ ممکن است اثرات منفی داشته باشد، اما چه مثبت باشد و چه نباشد، چندین اثر مثبت دارد و یکی از مهمترین آن‌ها از بین بردن تنبلی است. وقتی به خاطر مسائل بیرونی یا درونی بیشتر به مرگ فکر کرده‌ام، تنبلی‌ام کاهش یافته است. این تفکر مربوط به لحظات زندگی‌ام است و نه فقط چیزی که در آخر عمر رخ می‌دهد. زمانی که به این موضوع فکر می‌کنم، احساس می‌کنم که تنبلی‌ام کمتر می‌شود. یعنی وقتی واقعاً به این نتیجه می‌رسم که ممکن است سال آینده یا پنج سال دیگر زنده نباشم، متوجه می‌شوم که در حال نزدیک شدن به مرگ هستم. این موضوع تأثیر زیادی بر من دارد و هرچه بیشتر با زندگی انس بگیرم و یاد زندگی در من قوی‌تر شود، یاد مرگ ضعیف‌تر می‌شود و این منجر به تنبلی می‌شود.

نقل می‌کنند که برای دنیا چنان بزی که گویی همیشه خواهی زیست و برای آخرت چنان که گویی فردا خواهی مرد. اگر به تصور مرگ در آینده نزدیک فکر کنم، به من کمک زیادی می‌کند. هر زمان که بتوانم این تصور را در خودم پرورش دهم، جدی‌تر و فعال‌تر می‌شوم.

۱. کم کردن اشتغالات

زیاد بودن اشتغالات به این معنی است که هم باید به شغل‌تان فکر کنید، هم به علم، هم به سیاست، هم به هنر و سینما و… اگر به ورزشی هم علاقه‌مند باشید، این به معنی اشتغالات زیاد است. هر چه تعداد اشتغالات بیشتر شود، به دوجهت غلبه بر تنبلی افزایش می‌یابد: اول اینکه وقتی در زمینه‌های مختلف موفق نیستیم، تنبل‌تر می‌شویم. اگر فقط به علم بپردازم و در آن پیشرفت کنم، انگیزه برای کار بیشتر می‌شود و به همین دلیل کارهای بیشتری انجام می‌دهم. اما وقتی در چندین زمینه مشغول هستم، در هیچ کدام رشد نمی‌کنم و به همین دلیل انگیزه‌ام برای کار کم می‌شود که یعنی تنبلی.

از شیخ بهایی نقل شده که هیچ علمی نبود که با عالمان آن علم وارد بحث شوم و در هیچ بحثی وارد نشدم مگر اینکه شکست خوردم. این بیانگر این است که اگر به حد کافی با اصطلاحات آن علم آشنا باشم، می‌توانم به بحث بپردازم، اما پس از مدت کوتاهی شکست می‌خورم. این عدم موفقیت، انگیزه را کاهش می‌دهد و فرد را تنبل می‌کند. من بارها گفته‌ام که انسان باید مانند سوزن باشد و تمام وجودش به یک سو کشیده شود. اما ما مانند گلوله‌ای هستیم که هیچ جا نفوذ نمی‌کند. اگر متمرکز شویم، به یک سو کشیده می‌شویم. دوم اینکه وقتی انسان به چند چیز علاقه دارد و به یک کار می‌رود، با تمام وجود به آن کار نمی‌پردازد و ذهنش در جاهای مختلف است. وقتی در یک کار هستید و دل‌تان در کار دیگری است، به تدریج به سمت تنبلی می‌روید. سعادت یک انسان در این است که به حوزه‌ای که به آن علاقه دارد بپردازد. من هر زمان که اشتغالاتم را کاهش می‌دادم، موفق‌تر بودم. این در زندگی‌ام پیش آمده که هفت سال اشتغالاتم خیلی کم بود، اما امروز احساس خوبی ندارم. بنابراین باید اشتغالات فکری را غربال کرد. غربالی بر اساس علایق و استعدادها. و از بین آن‌ها یک یا دو اشتغال انتخاب کنیم تا به غلبه بر تنبلی کمک کند.

۲. رقابت

نکته سوم رقابت است. من بارها گفته‌ام که انسان نباید خود را به مقایسه نظری یا مسابقه عملی بسنجد. اما اگر این گونه باشد، این رقابت تنبلی را از بین می‌برد. مانند کودکانی که برایشان مهم است که دانش‌آموز اول شوند، کمتر تنبل هستند تا افرادی که شاید استعداد دارند اما احساس رقابت نمی‌کنند. احساس مقایسه یکی از بهترین راه‌ها برای مبارزه با تنبلی است. انسان در کاری که نه علاقه دارد و نه استعداد، دچار تنبلی می‌شود. بنابراین باید به سراغ کارهایی برویم که یا علاقه وجود داشته باشد یا استعداد.

۳. برنامه‌ریزی

نکته آخر برنامه‌ریزی است. بی‌برنامه‌گی، عامل تنبلی است. من در هر زمینه‌ای که برنامه‌ریزی کرده‌ام، غلبه بر تنبلیام کمتر بوده است. حتی زمانی که برنامه‌ریزی را با دقت و جزئیات بیشتری انجام داده‌ام، بهتر عمل کرده‌ام. بنابراین برنامه‌ریزی بسیار در کاهش تنبلی مؤثر است. اگر انسان برای خودش رودربایستی داشته باشد و از خودش خجالت بکشد و قرارهایش را حتماً انجام دهد، خیلی مؤثرتر خواهد بود. متأسفانه این ویژگی در ما کم است. به خودتان احترام بگذارید. یعنی همان رودربایستی که هر چه انسان با خود رودربایستی داشته باشد، ارزشمندتر است. یادم هست که بودا گفته بود: کسانی که برای خودشان ارزش قائل هستند، گناه نمی‌کنند. اگر انسان برای خود ارزش قائل باشد، هرگز گناه نکرده و قولی که به خود می‌دهد را زیر پا نمی‌گذارد.

اگر کاری را به خوبی در موعد مقرر انجام دهید، بعد از کار احساس بسیار خوبی خواهید داشت و کارهایی که مجبور به کنسل کردن آنها به خاطر برنامه‌ریزی هستید، بیشتر به دهان‌تان مزه می‌کند و با خیال راحت انجام خواهید داد. اما متأسفانه ما مشغولیت‌های بسیاری داریم. به سیاست علاقه داریم، به جنبه‌های مختلف هنر، به علم و معاشرت و پیگیری اخبار. اگر بتوانیم این اشتغالات را کاهش دهیم، بسیار خوب خواهد بود. اگر به این تشخیص برسیم، خیلی سود خواهیم برد.

۴. کنار گذاشتن عادت شب‌بی‌داری

نکته دیگر این است که عادت بیدار ماندن در شب و خوابیدن در روز بسیار غلط است. شاید یکی از دلایل پیشرفت قدیمی‌ها، خوابیدن در شب و بیدار شدن در صبح بوده است. من در برهه‌ای از زندگی‌ام که این نوع زندگی را تجربه کرده‌ام، واقعاً به من ثابت کرد که این روش بسیار سودمند است. اما امروزه وسایل مانند کامپیوتر، تلویزیون، اخبار و شبکه‌های اجتماعی زمان‌بر هستند و باید کنترل بیشتری بر روی آن‌ها داشته باشیم.