ضرر مواد شوینده برای ریه؛ آیا اسپری های تمیز کننده خطرناک هستند؟

وقتی با یک اسپری خوش بو سطح آشپزخانه را برق می اندازیم، کم تر کسی به ضرر مواد شوینده برای ریه فکر می کند؛ ولی همان بخار خوش بویی که در چند ثانیه میز را تمیز می کند، می تواند وارد هوای اطراف شود و برای بعضی از ما راه های تنفسی را تحریک کند.

در این مطلب درباره ارتباط اسپری های تمیز کننده و آسم، تاثیر تمیز کردن خانه و سلامت زنان، عوارض مواد پاک کننده شیمیایی و یافته های پژوهش های جدید صحبت می کنیم و می بینیم کدام نوع تماس با شوینده ها بیشتر مورد توجه پژوهشگران بوده است. شما هنگام استفاده از کدام شوینده بیشتر دچار سرفه، سوزش گلو یا احساس تنگی نفس می شوید؟

عکس: Nenad Stojković / Shixart1985 / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

ضرر مواد شوینده برای ریه دقیقا از کجا می آید؟

همه مواد شوینده به یک اندازه روی دستگاه تنفسی اثر نمی گذارند و نمی توان گفت هر محصول پاک کننده ای برای ریه مضر است. نگرانی اصلی بیشتر به موادی مربوط می شود که هنگام استفاده وارد هوای داخل خانه می شوند و می توانند چشم، بینی، گلو یا راه های هوایی را تحریک کنند.

بعضی محصولات حاوی ترکیبات فرار، مواد ضدعفونی کننده، مواد معطر یا ترکیباتی با خاصیت تحریک کنندگی هستند. شکل مصرف هم اهمیت دارد؛ استفاده از اسپری می تواند قطرات بسیار ریز یا بخارات محصول را در هوای قابل تنفس پخش کند و در نتیجه احتمال تماس تنفسی را افزایش دهد.

چرا اسپری ها بیشتر مورد توجه هستند؟

در استفاده از یک شوینده مایع، بخش زیادی از محصول روی سطح قرار می گیرد؛ اما هنگام اسپری کردن، بخشی از ماده به شکل ذرات ریز در هوا پخش می شود. به همین دلیل پژوهش های مربوط به سلامت تنفسی بارها به محصولات اسپری توجه کرده اند.

این موضوع به معنی خطرناک بودن همه اسپری ها یا ایجاد بیماری قطعی در همه مصرف کنندگان نیست. نوع ماده، مقدار و مدت تماس، تهویه محیط و وضعیت سلامت فرد همگی می توانند در میزان مواجهه نقش داشته باشند.

پژوهش برگن درباره تمیز کردن خانه چه چیزی نشان داد؟

یکی از مطالعات شناخته شده در این زمینه در سال ۲۰۱۸ و با داده های مطالعه European Community Respiratory Health Survey منتشر شد. پژوهشگران اطلاعات ۶۲۳۵ نفر را از چند مرکز اروپایی بررسی کردند و تغییرات عملکرد ریه را در طول زمان مورد توجه قرار دادند.

در این مطالعه، کاهش برخی شاخص های عملکرد ریه در زنانی که مسئول نظافت خانه بودند یا به صورت حرفه ای کار نظافت انجام می دادند سریع تر گزارش شد. استفاده از اسپری های تمیز کننده و سایر مواد شوینده نیز با کاهش سریع تر FEV1 در ارتباط بود. با این حال، این مطالعه مشاهده ای بود و به تنهایی نمی تواند ثابت کند که یک ماده شوینده مشخص مستقیما علت این تغییرات بوده است.

نکته مهم دیگر این بود که همان الگو برای مردان مشاهده نشد. بنابراین بهتر است یافته پژوهش به شکل دقیق بیان شود: مطالعه روی زنان ارتباط قابل توجهی میان فعالیت های نظافتی و برخی شاخص های عملکرد ریه پیدا کرد، نه اینکه مواد شوینده فقط برای زنان مضر باشند.

عکس: Russell Lee / Wikimedia Commons (Public domain)

پژوهش های جدیدتر درباره عوارض مواد پاک کننده شیمیایی چه می گویند؟

شواهد بعدی تصویر کلی را تغییر نداده اند، اما آن را دقیق تر کرده اند. یک مطالعه طولی در زنان از مطالعه EGEA ارتباط میان تغییر در میزان استفاده خانگی از محصولات شوینده و تغییر علائم آسم را بررسی کرد. نتایج نشان دادند که افزایش استفاده از برخی محصولات تحریک کننده یا اسپری ها با وضعیت نامطلوب تر علائم آسم ارتباط داشت.

در سال ۲۰۲۲ نیز یک مطالعه روی زنان از یک گروه بزرگ فرانسوی نشان داد استفاده هفتگی از محصولات شوینده تحریک کننده در خانه با احتمال بیشتر آسم همراه بود. در همین پژوهش، افزایش تعداد محصولات تحریک کننده و دفعات استفاده با افزایش این ارتباط همراه بود.

یک مطالعه جدیدتر که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده نیز الگوهای واقعی استفاده از مواد شوینده را بررسی کرد. در این پژوهش، گروهی که از محصولات متنوع تری مانند سفید کننده، اسپری ها، پولیش، حلال ها و مواد اسیدی بیشتر استفاده می کردند، آسم فعلی و بعضی شاخص های پایین تر عملکرد ریه را بیشتر نشان دادند. چون این پژوهش بر پایه داده های مشاهده ای و الگوهای مصرف انجام شده، نتایج آن نشان دهنده ارتباط است و اثبات کننده رابطه علت و معلولی برای یک محصول خاص نیست.

اسپری های تمیز کننده و آسم چه ارتباطی دارند؟

ارتباط میان اسپری های تمیز کننده و آسم یکی از موضوعاتی است که در مطالعات تنفسی بیشتر بررسی شده است. پژوهش های مختلف، به ویژه در افرادی که تماس شغلی یا مکرر با مواد شوینده دارند، ارتباط میان برخی محصولات و علائم آسم، خس خس سینه و تحریک راه های هوایی را گزارش کرده اند. اگر درباره آلرژی و آسم بیشتر کنجکاو هستید، این مطلب را هم ببینید.

یک مرور نظام مند برای راهنماهای اروپایی آسم نیز شواهد مربوط به مواد شوینده و آلودگی های داخل ساختمان را بررسی کرده است. این مرور، ارتباط احتمالی مواد شوینده با خطر ابتلا به آسم و شدت علائم را مطرح می کند، اما سطح قطعیت شواهد برای این ارتباط پایین ارزیابی شده است. این نکته مهم است، چون وجود ارتباط آماری با اثبات قطعی علت بیماری یکسان نیست.

چه موادی بیشتر مورد توجه قرار گرفته اند؟

در پژوهش ها و بررسی های ایمنی، موادی مانند سفید کننده ها، آمونیاک، برخی اسیدها، حلال ها، مواد ضدعفونی کننده و بعضی ترکیبات موجود در اسپری ها بیشتر مورد توجه بوده اند. میزان خطر به ماده مشخص، نحوه استفاده و میزان مواجهه بستگی دارد و نمی توان همه محصولات را در یک گروه قرار داد.

مواد معطر نیز می توانند برای بعضی افراد مشکل ساز باشند. برخی افراد حساس یا مبتلا به آسم ممکن است پس از تماس با محصولات معطر دچار سرفه، خس خس یا تحریک راه های تنفسی شوند.

عکس: OpenStax College / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)

تمیز کردن خانه و سلامت زنان؛ آیا ارتباط فقط مربوط به زنان است؟

بخشی از شهرت مطالعه برگن به این دلیل است که ارتباط مشخص تری میان فعالیت های نظافتی و کاهش عملکرد ریه در زنان دیده شد. با این حال، این یافته نباید به این معنی تعبیر شود که مردان از عوارض مواد شوینده مصون هستند.

مردان و زنان هر دو ممکن است در معرض مواد شوینده قرار بگیرند و داده های مربوط به کارکنان نظافت، کارکنان مراکز درمانی و مصرف کنندگان خانگی نیز نشان داده اند که مواجهه تنفسی با برخی محصولات می تواند با مشکلات تنفسی همراه باشد. تفاوت نتایج بین گروه های مختلف می تواند به نوع شغل، مقدار مواجهه، محصولات مورد استفاده و عوامل دیگری مانند سیگار کشیدن یا بیماری زمینه ای مربوط باشد.

علائم تنفسی ناشی از تماس با شوینده ها چیست؟

واکنش بدن به مواد شوینده در افراد مختلف متفاوت است. علائم احتمالی می توانند شامل سرفه، احساس تحریک یا سوزش گلو، خس خس سینه، گرفتگی بینی، تحریک چشم و احساس تنگی نفس باشند.

افرادی که آسم یا بیماری های تنفسی دارند ممکن است نسبت به برخی محرک های موجود در هوای داخل خانه حساس تر باشند. اگر علائم هر بار پس از استفاده از یک محصول خاص تکرار می شوند، این الگو ارزش توجه دارد و بهتر است با پزشک مطرح شود.

چطور تماس تنفسی با مواد شوینده را کمتر کنیم؟

تهویه را جدی بگیرید

استفاده از شوینده در فضای بسته و بدون جریان مناسب هوا می تواند میزان تماس با بخارات و ذرات موجود در هوا را بیشتر کند. باز کردن پنجره یا ایجاد جریان مناسب هوا هنگام استفاده از محصولات شوینده می تواند به کاهش تجمع آلاینده های داخل خانه کمک کند. برای تازه نگه داشتن هوای خانه، گیاهان مناسب تصفیه هوا را هم بشناسید.

اسپری را مستقیما به سمت صورت یا هوای اطراف نپاشید

روش استفاده از محصول روی میزان پخش شدن آن در هوا اثر دارد. هنگام استفاده، دستورالعمل روی برچسب را رعایت کنید و از ایجاد مه یا اسپری غیرضروری در فضای اتاق خودداری کنید.

محصولات معطر را با احتیاط بیشتری انتخاب کنید

عبارت هایی مانند «طبیعی» یا «سبز» به تنهایی به معنی بی خطر بودن برای ریه نیستند. بعضی محصولات به ظاهر ملایم نیز می توانند ترکیبات فرار یا عطرهایی داشته باشند که برای افراد حساس محرک باشند.

هرگز مواد شوینده را با هم مخلوط نکنید

ترکیب بعضی مواد شوینده می تواند گازها یا بخارات خطرناک ایجاد کند. به ویژه مخلوط کردن سفید کننده با محصولاتی که حاوی آمونیاک هستند می تواند گازهای تحریک کننده و خطرناک تولید کند. محصولات را فقط مطابق دستورالعمل سازنده استفاده کنید.

عکس: Shixart1985 / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

آیا شوینده های «سبز» یا طبیعی برای ریه بی خطر هستند؟

نه لزوما. عبارت هایی مانند «طبیعی»، «سبز» یا «دوستدار محیط زیست» به تنهایی تضمین نمی کنند که یک محصول برای دستگاه تنفسی همه افراد بی خطر است. ترکیب واقعی محصول و نحوه انتشار مواد در هوای خانه اهمیت بیشتری دارد.

اگر فردی به عطرها یا برخی ترکیبات شیمیایی حساسیت دارد، حتی یک محصول با برچسب طبیعی هم ممکن است باعث بروز علائم شود. بنابراین خواندن برچسب و توجه به هشدارهای محصول از اعتماد صرف به عبارت های تبلیغاتی مهم تر است.

چه کسانی باید بیشتر مراقب تماس با مواد شوینده باشند؟

افراد مبتلا به آسم، بیماری انسدادی مزمن ریه یا حساسیت های تنفسی ممکن است نسبت به برخی مواد موجود در محصولات شوینده واکنش بیشتری نشان دهند. کارکنان نظافت و افرادی که به صورت مکرر و طولانی مدت با مواد شوینده کار می کنند نیز از گروه هایی هستند که در پژوهش های مربوط به مواجهه شغلی بیشتر بررسی شده اند.

اگر بعد از استفاده از یک شوینده دچار تنگی نفس، خس خس، سرفه مداوم یا علائم غیرعادی می شوید، برای ارزیابی علت و وضعیت سلامت ریه با پزشک مشورت کنید.

سوالات متداول درباره ضرر مواد شوینده برای ریه

آیا مواد شوینده باعث سرطان ریه می شوند؟

شواهد موجود برای این موضوع به اندازه ای نیست که بتوان گفت مصرف معمول یک شوینده مشخص باعث سرطان ریه می شود. نگرانی اصلی در مطالعات مربوط به شوینده ها بیشتر تحریک راه های هوایی، آسم و برخی مشکلات تنفسی بوده است.

آیا اسپری های تمیز کننده می توانند آسم را تشدید کنند؟

بله، برخی پژوهش ها ارتباط میان تماس با محصولات اسپری و تشدید علائم آسم را گزارش کرده اند، به ویژه در افرادی که تماس مکرر یا شغلی دارند.

آیا تمیز کردن خانه برای ریه مضر است؟

خود تمیز کردن خانه لزوما مضر نیست؛ نگرانی بیشتر درباره تماس مکرر با بخارات، ذرات و ترکیبات تحریک کننده برخی محصولات شوینده است. اگر خانه تکانی عید در پیش دارید، اصول طلایی خانه تکانی را بخوانید.

آیا بوی وایتکس به ریه آسیب می زند؟

بخار مواد حاوی کلر می تواند راه های هوایی را تحریک کند و در افراد حساس علائم تنفسی ایجاد کند. مخلوط کردن محصولات حاوی سفید کننده با برخی شوینده های دیگر نیز می تواند بسیار خطرناک باشد.

آیا استفاده از دستمال مرطوب بهتر از اسپری است؟

برخی مطالعات، محصولات اسپری را به دلیل امکان انتشار بیشتر مواد در هوا بیشتر مورد توجه قرار داده اند؛ اما ایمنی هر محصول به ترکیبات آن و نحوه استفاده بستگی دارد.

اگر هنگام تمیز کردن خانه خس خس سینه بگیریم چه کنیم؟

تماس با محصول را متوقف کنید و از محیط حاوی بخار یا اسپری فاصله بگیرید. اگر علائم شدید، ماندگار یا همراه با مشکل جدی در تنفس هستند، به کمک پزشکی فوری نیاز است.

برای آشنایی بیشتر با تاثیر مواد شوینده و مواد شیمیایی خانگی بر کیفیت هوای داخل خانه و سلامت ریه، راهنمای انجمن ریه آمریکا درباره شوینده های خانگی را مطالعه کنید.