داستان عید قربان
روزی روزگاری، حضرت ابراهیم خلیل اللّه در خواب دید که فرمان الهی به او می رسد تا فرزندش اسماعیل را قربانی کند. ابراهیم که پیامبری بزرگ و بنده ای صادق بود، می دانست که خواب پیامبران حق است و باید به فرمان خدا عمل کند. او با قلبی پر از ایمان، تصمیمش را گرفت و به سراغ فرزندش رفت.
ابراهیم ماجرا را با اسماعیل در میان گذاشت. اسماعیل جوانی رشید و باایمان بود و بدون هیچ تردیدی به پدرش گفت: «ای پدر! هرچه به تو فرمان داده شده انجام بده. به خواست خدا مرا صبور و شکیبا خواهی یافت.» این پاسخ نشان از تسلیم کامل آن دو در برابر اراده الهی داشت. شیطان بارها وسوسه شان کرد، اما آنان با سنگ به او زدند و راه حق را انتخاب کردند.
ابراهیم دست بسته اسماعیل را روی زمین گذاشت و کارد را بر گلویش کشید، اما کارد بریده نمی شد. ناگهان صدای فرشته ای رسید: «ای ابراهیم! خوابت را به حقیقت پیوند زدی. ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می دهیم.» بعد جبرئیل قوچی سفید و زیبا از بهشت آورد و ابراهیم آن را به جای اسماعیل قربانی کرد. این آزمون بزرگ، پایان شیرینی داشت.
از آن روز به سنت الهی، مسلمانان در روز عید قربان، حیوانی (گوسفند، گاو یا شتر) را قربانی می کنند و گوشتش را میان فقرا، خویشان و همسایگان تقسیم می کنند. عید قربان نماد بندگی، تسلیم کامل در برابر خدا و از خودگذشتگی است. این عید بزرگ به ما یاد می دهد که عشق به خدا را بر هر چیز دیگری مقدم بدانیم.
نماز عید قربان
نماز عید قربان یکی از کارهای مهم و پرفضیلت در روز دهم ذی الحجه است. این نماز در زمان حضور امام معصوم (علیه السلام) به صورت جمعه (جماعت) خوانده می شود و در زمان غیبت هم مستحب است هر مسلمانی آن را به صورت فرادی یا جماعت به جا آورد. زمان خواندن نماز عید قربان از طلوع آفتاب تا ظهر روز عید است و بهتر است حدود یک ساعت بعد از طلوع آفتاب (به اندازه بلند شدن دو نیزه) خوانده شود.
کیفیت نماز عید قربان دو رکعت است. در رکعت اول، بعد از خواندن سوره حمد و یک سوره دیگر (مثلاً سوره اعلی یا توحید)، پنج تکبیر گفته می شود و بعد از هر تکبیر، یک قنوت خوانده می شود. بعد از آن رکوع و سجده انجام می شود. در رکعت دوم، چهار تکبیر و چهار قنوت وجود دارد و بعد از قنوت چهارم، تکبیر گفته می شود و سپس رکوع و سجده به جا آورده می شود. بعد از سلام نماز، گفتن تکبیرات تشریق هم مستحب است.
قنوت نماز عید معمولاً با دعاهایی مثل «اللهم اهله علینا بالامن و الایمان…» یا هر ذکر و دعای دیگری خوانده می شود. مستحب است قبل از نماز عید غسل کرد، بهترین لباس ها را پوشید و با بوی خوش در محل برگزاری نماز حاضر شد. همچنین پیش از نماز عید قربان، خوردن گوشت قربانی یا خرما و چیزهای شیرین توصیه شده (برخلاف عید فطر که پیش از نماز افطار می کنند).
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده اند: «هر کس نماز عید قربان را بخواند و قربانی کند، خداوند از اولین قطره خونی که از قربانی او می چکد تا آخرین قطره، گناهانش را می بخشد.» نماز عید قربان نماد شکرگزاری در برابر نعمت الهی، ابراز بندگی و همدلی با همه مسلمانان جهان است و فضای معنوی خاصی را در روز عید ایجاد می کند.
تکبیرات تشریق عید قربان
تکبیرات تشریق، ذکرهایی هستند که مسلمانان از نماز صبح روز عرفه (نهم ذی الحجه) تا نماز عصر روز سیزدهم ذی الحجه می خوانند. این تکبیرها را بعد از هر نماز واجب (و به گفته برخی علما حتی مستحب) گفته می شود و نشانه تعظیم شعائر الهی و اعلام بندگی در ایام حج و قربانی است. در منابع فقهی شیعه و اهل سنت، خواندن این تکبیرها بسیار سفارش شده است.
متن معروف تکبیرات تشریق به این صورت است: «اللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ، لا إلهَ إلاَّ اللهُ وَاللهُ أَکْبَرُ، اللهُ أَکْبَرُ وَلِلَّهِ الْحَمْدُ، اللهُ أَکْبَرُ عَلیٰ ما هَدانا» و در برخی روایات ادامه دارد: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلیٰ ما أَبْلانا». در ایام تشریق (یازدهم، دوازدهم و سیزدهم ذی الحجه) بعد از هر نماز، بهتر است این تکبیرها با صدای بلند (چه در جمع چه تنهایی) گفته شود تا یاد خدا در دلها زنده بماند.
این سنت الهی ریشه در واقعه حضرت ابراهیم و اسماعیل دارد؛ هنگامی که ابراهیم بعد از گذراندن آن آزمون سخت، خداوند را با این کلمات تمجید کرد و مسلمانان هم در این روزها با تکرار تکبیرات تشریق، یاد آن تسلیم و بندگی را گرامی می دارند. خواندن این تکبیرها از نماز صبح روز عرفه تا نماز عصر روز سیزدهم ذی الحجه، مستحب مؤکد است و فضیلت زیادی دارد. حتی کسی که نماز را فرادی می خواند، می تواند این اذکار را بعد از نماز زمزمه کند تا در زمره ذاکران خداوند قرار گیرد.
غسل عید قربان
غسل عید قربان یکی از کارهای مستحب و پرثواب در روز دهم ذی الحجه است. این غسل از هنگام طلوع فجر تا غروب روز عید قابل انجام است، اما بهتر است پیش از نماز عید قربان انجام شود. نیت آن «غسل عید قربان، قربة إلی الله» است.
کیفیت انجام غسل عید قربان مثل سایر غسل های مستحب است: اول نیت می کنی، بعد سر و گردن را می شویی، سپس نیمه راست بدن و بعد نیمه چپ را. در روایات آمده که هر کس این غسل را به جا آورد، مانند کسی است که در روز عید قربان حاجتش را از خدا خواسته باشد.
انجام غسل در روز عید قربان نشانه پاکی ظاهری و باطنی برای حضور در نماز عید و مراسم قربانی است. پیامبر اکرم (ص) همیشه روی این غسل تأکید داشتند. حتی اگر کسی آب کافی نداشته باشد، می تواند به جای آن تیمم کند، اما غسل فضیلت بیشتری دارد.
اعمال شب عید قربان
شب عید قربان (شب دهم ذی الحجه) از شب های پرفضیلت و مورد تأکید است. اولین عمل، احیاء و شب زنده داری است؛ هر کس این شب را به عبادت بگذراند، قلبش در روزی که دل ها می میرد، زنده می ماند. خواندن نمازهای مستحب، تلاوت قرآن و ذکر گفتن در این شب بسیار سفارش شده است.
از اعمال ویژه این شب، خواندن دعای «اللهم هذا ما تحب و ترضی…» و همچنین خواندن زیارت امام حسین (ع) است. امام صادق (ع) فرمودند: «هر کس در شب عید قربان امام حسین (ع) را زیارت کند، گناهانش آمرزیده می شود.» دو رکعت نماز که در رکعت اول بعد از حمد، سوره توحید و در رکعت دوم سوره قل یا ایها الکافرون خوانده شود، نیز سفارش شده است.
ذکر گفتن «لا اله الا الله» و «الله اکبر» و «سبحان الله» در این شب فضیلت بسیاری دارد. مستحب است پس از نماز عشا، این ذکر را ۱۰۰ بار بگویید: «سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر». همچنین غسل کردن در شب عید قربان (هر چند بهتر است در روز انجام شود) از مستحبات مؤکد است. این شب فرصتی برای توبه، استغفار و طلب بخشش از درگاه الهی است.
فضیلت و فلسفه قربانی در عید قربان
قربانی کردن در روز عید قربان، کاری پر فضیلت و نشانه تسلیم کامل در برابر فرمان الهی است. در روایات آمده که هیچ عملی در این روز محبوب تر از ریختن خون قربانی (به قصد قربت) نیست و قربانی در روز عید، گناهان کسی که قربانی می کند را می آمرزد. از نظر فلسفی، قربانی یعنی «نزدیک شدن»؛ انسان با قربانی کردن، خودش را به خدا نزدیک می کند و نشان می دهد که حاضر است از عزیزترین داشته هایش برای رضای پروردگار بگذرد، همان طور که حضرت ابراهیم از فرزندش گذشت.
حکمت دیگر قربانی، توجه به فقرا و نیازمندان است. گوشت قربانی میان فقرا، همسایه ها و خویشان تقسیم می شود تا همه از نعمت الهی بهره مند شوند. این کار علاوه بر پاداش اخروی، باعث الفت و همدلی در جامعه می شود و فاصله طبقاتی را کم می کند. قربانی کردن، انسان را از بخل و دنیاپرستی نجات می دهد و روحیه ایثار و بخشش را در او تقویت می کند. امام صادق (ع) فرمودند: «خداوند قربانی را برای شما قرار داد تا فقرایتان از گوشت بهره مند شوند.»
قربانی نماد بریدن از تعلقات دنیوی و ذبح هوای نفس است. همان طور که ابراهیم کارد بر گلوی اسماعیل گذاشت، انسان هم باید کارد بر گلوی حرص، طمع، تکبر و گناهان بگذارد. فلسفه عمیق قربانی این است که انسان بندگی را یاد بگیرد و بداند که ارزش حقیقی در تقواست، نه در گوشت و خون قربانی. قرآن می فرماید: «لَن یَنالَ اللّهَ لُحومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِن یَنالُهُ التَّقوی مِنکُم»؛ یعنی هرگز گوشت ها و خون های قربانی به خدا نمی رسد، آنچه به خدا می رسد تقوای شماست.
دعای ذبح عید قربان
هنگام قربانی کردن، مستحب است این دعا خوانده شود: «وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ حَنِیفاً مُسْلِماً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ، إِنَّ صَلَاتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیَایَ وَ مَمَاتِی لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، لَا شَرِیکَ لَهُ وَ بِذَلِکَ أُمِرْتُ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ. اللَّهُمَّ مِنْکَ وَ لَکَ بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» سپس بگوید: «اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ مِنِّی کَمَا تَقَبَّلْتَ مِنْ إِبْرَاهِیمَ خَلِیلِکَ وَ مُحَمَّدٍ حَبِیبِکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِمَا وَ عَلَیْکَ»
پس از خواندن دعا، بهتر است صورت قربانی را به سمت قبله کنید و کارد را تیز نمایید تا حیوان آزار نبیند. همچنین مستحب است پیش از ذبح، سه مرتبه «بِسْمِ اللَّهِ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ» بگویید و ذکر «اللَّهُمَّ هَذَا عَنِّی وَ عَنْ أَهْلِ بَیْتِی» را نیز اضافه کنید. امام صادق (ع) فرمودند: «هر کس این دعا را هنگام قربانی بخواند، قربانی او مقبول درگاه الهی قرار می گیرد.» فراموش نکنید که قربانی باید با رعایت کامل آداب شرعی و دور از هرگونه شکنجه حیوان انجام شود تا عملتان کامل گردد.
آداب و احکام قربانی کردن در عید قربان
قربانی کردن در روز عید قربان (دهم ذی الحجه) برای کسی که استطاعت مالی دارد، مستحب مؤکد است. حیوان قربانی باید از نظر سن به حد نصاب رسیده باشد: شتر 5 سال، گاو و بز 2 سال و گوسفند حداقل 1 سال (در برخی روایات 6 ماه برای گوسفند کافی است). حیوان نباید بیمار، لنگ، یک چشم یا فوق العاده لاغر باشد.
مستحب است قربانی کننده خودش با دست خود حیوان را ذبح کند و اگر نمی تواند، نیت کند و شاهد ذبح باشد. بهتر است قربانی را به پهلوی چپ بخوابانید، سرش را رو به قبله کنید و کارد را تیز نمایید تا حیوان کمترین درد را بکشد. گفتن «بسم الله و الله اکبر» و دعای مخصوص ذبح در این لحظه واجب نیست ولی بسیار سفارش شده است.
گوشت قربانی را بهتر است سه قسمت کنید: یک سوم برای خود و خانواده، یک سوم برای فقرا و نیازمندان، یک سوم برای هدیه به همسایگان و دوستان. قربانی کردن در شب عید یا قبل از نماز عید صحیح است ولی بهترین زمان، بعد از نماز عید قربان تا غروب روز سیزدهم ذی الحجه (ایام تشریق) است. فروختن گوشت قربانی جایز نیست و باید تماماً مصرف یا صدقه داده شود.
شعر عید قربان
آمد عید قربان و گل از شاخه چکید / دل در هوای کوی حبیب خدا پرید
ابراهیم وار باید از جان گذشت و رفت / اسماعیل صفت دست خدا را خرید
تکبیر گویان به سوی منا رو آریم / با کارد عشق، گلوی هوس بدریم
خونِ تمنای زمینی بیاید به جوش / تا آسمانی شویم و ز هستی برستیم
قربانی عشق را چه شیرین است بهایش / یک لحظه دیدار خدا، جان و دلش فدایش
از خود رهیدن رسم عشق است ای دل / این است رمز «لن ینال الله لحومها»
بر باد ده هر چه جز او در دو جهان است / کاین عید، عید بندگی و امتحان است
خون جگر گر خوری از دست فرمانش / این است آن عید که نامش «قربان» است
شعر عید قربان مولانا
مست و پریشان توأم، موقوف فرمان توأم
اسحاق قربان توأم، این عید قربانی است این
جان ابراهیم مجنون گشت اندر شوق او
تیغ را بر حلق اسماعیل و اسحاق می زند
اسحاق شو در نحر ما، خاموش شو در بحر ما
تا نشکند کشتی تو در گنگ ما، در گنگ ما
چون اسماعیل قربان شو در این عشق
که شب قربان شود پیوسته در روز
بر عشق گذشتم من، قربان تو گشتم من
آن عید بدین قربان یعنی به نمی ارزد
پیام های تبریک عید قربان (کوتاه)
عید قربان مبارک / عید بندگی و رهایی از دلبستگی ها مبارک / عید ابراهیم و اسماعیل به شما خوش بگذرد
با تکبیر و لبیک، عید قربان را به شما تبریک می گویم / خداوند قربانی تان را قبول و دعایتان را مستجاب کند
عید قربان، عید نزدیکی به خدا مبارک / هر چه جز اوست، در راه عشقش قربانی باد
بهار ایمان و بندگی بر شما مبارک / عید سعید قربان به شما و خانواده محترمتان خجسته باد
قربانی به دست، لبیک بر لب، عید بر شما مبارک / ان شاء الله که قربانی تان قبول و تقواتان پذیرفته شود
در مجله دایان نظراتی حاوی توهین و افترا و نوشته شده با حروف لاتین جای ندارد.