میرزا ملکمخان سیاستمدار هزار چهره
چکیده ای از بیوگرافی میرزا ملکمخان:
تولد: ۱۲۱۲ خورشیدی
قصبه جلفا، اصفهان
درگذشت: ۱۲۸۷ خورشیدی
رم، ایتالیا
ملیت: ایرانی ارمنی تبار
پیشه: سیاستمدار
لقب: ناظمالدوله
میرزا ملکمخان بعد از عزل از سمت وزیر مختاری ایران در لندن، با انتشار روزنامه قانون به انتقاد از ناصرالدین شاه و روش حکومتی وی پرداخت. دامنه انتقادات و فعالیتهای ملکم چنان تاثیرگذار بود که با واکنش شخص شاه مواجه شد. ناصرالدینشاه در نامهای به امینالسلطان خطاب به ملکم مینویسد: «مزخرفات ملکم را که نایبالسلطنه فرستاده بود، ملاحظه کردیم، فرستادم ملاحظه بکنید.
اینجا خودش راهنمایی کرده به ما که بعد از این از راه بغداد و عشقآباد ارسال مرسول خواهم کرد. خلاصه اینکه راه دخول این مزخرفات را به ایران باید به هر تدبیر که باشد مسدود نمایید و آن تدبیر را به عرض برسانید و محکم بگیرید. یکی هم توسط انگلیس و روس نباید بگذارید این پدر سوخته در اسلامبول و در خاک عثمانی بماند.» نامه فوق نشان میدهد که دستگاه سلطانیسم قاجاری از فعالیتهای سیاسی یک فرد مخالف حکومت به چه وحشتی افتاده است که دستور بستن هرگونه راه مراسلاتی و ورود نوشتههای وی به داخل ایران را میدهد.
نکته نهفته دیگر در این نامه این است که این شاه به ظاهر مقتدر توانایی از خود بروز نمیدهد که اسباب تبعید ملکم را فراهم آورد و دست به دامن روس و انگلیس میشود. سرانجام کار این میشود که آن دهان نقاد ملکم در ازای پست دولتی مستشاری ایران در استانبول به هم میآید و ملکم دگر بار به دستگاه سلطان ارائه خدمات مینماید. شاید پر بیراه نباشد که «اسماعیل رائین» ملکم را جمع اضداد میداند و به اعطای لقب هزار چهره مزینش نموده است.
پس از قتل ناصرالدین شاه و برکناری امینالسلطان و روی کار آمدن امینالدوله، بهواسطه دوستی دیرینهای که بین ملکم و امینالدوله بود، میرزا ملکم خان را به سمت وزیر مختار ایران در ایتالیا به رم میفرستد و ملکم تا پایان عمر در این سمت باقی میماند. خان ملک ساسانی و ناظمالاسلام کرمانی در تاریخ بیداری ایرانیان دو تعبیر متفاوت درمورد مرگ ملکم دارند؛ اولی مرگ وی را در شهر لوزان سوئیس و دومی در همان رم پایتخت ایتالیا.
خان ملک ساسانی در کتاب «سیاستگران دوره قاجار» درباره ملکم مینویسد: «میرزا یعقوب خان که ارمنی بود، دعوی مسلمانی مینمود. در سفارت روس سمت مترجمی داشت و در تمام عمر برای انگلیسیها جاسوسی میکرد و بهموجب اسناد و نوشتجات موجوده دو فقره جاسوسی از او در دست میباشد که در ترجمه احوال میرزاآقاخان نوری ذکر کرده است.
میرزا یعقوب خان پسرش را به آداب اسلامی بزرگ کرده کوشش نموده بود که زبان فارسی را بهخوبی فرا گیرد.» منتظم ناصری در این مورد مینویسد: «میرزا ملکم سرهنگ آتاماژور و مترجم مخصوص مامور سفارتخانه دولت علیه اسلامبول گردید.» در همان سال او را عضو سفارت فرخ خان امینالملک غفاری به دربار ناپلئون سوم که در دنباله جنگ هرات و اشغال بوشهر پیش آمده بود، میبینیم.
ملکم در این سفر وارد فراموشخانه شده و پس از مراجعت به ایران در سال ۱۲۷۴ هجری قمری سال آخر میرزا آقاخان در تهران فراموشخانه که آن را (فری میسن یا بنای آزاد) مینامیدند دایر کرده و مردم را به آزادیطلبی و جمهوری دعوت میکرده است.
از همه اعضای لژ فراماسونری مبلغی وجه نقد دریافت میکرده و به حفظ اسرار تایید میکرده است. ادوارد براون در کتاب انقلاب مشروطه ایران، او را از پیشگامان مشروطه دانسته و مینویسد: «برای اصلاح نوع بشر مجمعی با اعضای سری تشکیل داده است.» دوره اجلاسیه این لژ فراماسونی هفت سال طول کشید و در این ایام میرزا یعقوبخان با پسرش در تشکیلات فراموشخانه و تبلیغات جمهوری همکاری میکرد.
به تدریج این اسرار علنی شد. در سال ۱۲۷۹ه.ق، جمعی از شاهزادگان و آزادیخواهان بر دولت شورش کردند و نگرانیهای زیادی برای شاه به وجود آوردند. به دستور حکومت، عدهای را گرفتند و عدهای نیز پا به فرار گذاشتند. سرنوشتی را که بر ملکم رفت در مطلع این نوشتار آوردیم.
ملکم در لندن به این جمعبندی رسیده بود که اعطای امتیازات اقتصادی به کشورهای پیشرفته میتواند کالبد در حال احتضار ایران را زنده کند. در این سالها است که امتیاز معروف «بارون دو رویتر» که ازجمله امتیازاتی بود که تمام ایران را میبلعید به امضا رسید. لرد کرزن امتیاز رویتر را عجیبترین امتیازی میداند که یک دولتی کلیه منابع ثروت خود را به دول خارجی واگذار میکند.
اعتمادالسلطنه در کتاب «خلسه یا خوابنامه» در مورد امتیاز رویتر مینویسد: «ملکم خان پنجاه هزار لیره هم برای حاجی حسین خان مشیرالدوله از بارون رویتر گرفته بود.» و در همین کتاب مینویسد: «بعد از دادن امتیاز رویتر ملکم خان در مبادی سال هزار و دویست و نود بهسفارت فوقالعاده مامور اروپا گردید.
لوازم سفر همایونی را مرتب و مهیا نماید بعد از مراجعت موکب همایون به سمت وزیر مختاری مامور به اقامت دربار لندن و وین و برلن شد و در سفر ثانی موکب صاحبقرانی به اقلیم اروپا ملکمخان به سمت وکالت مختاری دولت علیه مامور کنگره برلن گردید پس از ختم این ماموریت به منصب جلیل سفارت کبری و رتبت والای پرنسی و خطاب نبیل جناب اشرق که مرادف با التسی است نائل و مفتخر آمد.» ناصرالدینشاه در ۲۱ صفر اسفند ماه ۱۲۹۰ روانه فرنگستان شد.
در عکسی که شاه و ملتزمان رکاب انداختهاند ملکم خان را میبینیم که با یک کپه ریش پشتسر شاه ایستاده و برای سلطان مراد میرزا حسامالسلطنه حریم گرفته است.
معتمدالدوله فرهاد میرزا که از ملتزمان رکاب همایون بوده در نامهای که از لندن به طهران فرستاده، مینویسد: «این مرد ارمنی در کمال وقاحت و بیشرمی در نزد اروپاییان خود را از احفاد پادشاهان اشکانی ارمنستان معرفی مینماید و بهخود لقب پرنس رفورماتور داده است.» یکی از خدمات برجسته ایشان در سفارت لندن این بود که هر وقت وضعیت میرزا حسین خان در نزد شاه متزلزل بود ملکم یک تلگراف رمز وحشتناکی از لندن مخابره میکرد شاه هم در عزل میرزا حسینخان دست نگه میداشت.
در کتاب منتظم ناصری آمده است: «جناب ملکمخان وزیر مختار از لندن به طهران آمده علاوه بر سفارت دربار دولت انگلیس سفارت دربار دولتین آلمان و هلند را نیز به عهده کفایت او موکول و معزیالیه به لقب نبیل ناظمالدوله ملقب و هنگام مرخصی و حرکت او از دارالخلافه به یکثوب سرداری ترمه از ملابس خاصه مخلع و مباهی فرمودند.» در سال ۱۳۰۶ ه.ق، هنگام سومین سفر ناصرالدین شاه به فرنگ ملکمخان که شانزده سال بود وزیر مختار لندن بود امتیاز لاتاری را از شاه گرفت.
نوشتههای ملکم در روزنامه قانون منتشر میشد. اولین شماره روزنامه قانون در بیستم فوریه ۱۸۹۰ – رجب ۱۳۰۷ در لندن منتشر شد و شخصی که در اسلامبول موقع ازدواج با هانریت از مسلمانی توبه و استغفار کرده و عیسوی شده بود روزنامه خود را با یک صلوات بلند شروع میکرد و به همه مطالبش جنبه اسلامی میداد و در تحت این تزویر مینوشت.
مطالب روزنامه به قلم ملکم حاوی این مباحث بود که؛ امینالسلطان وزیر اعظم ایران قاطرچی است، مامورین دولت ایران نادان و شیاد و همه از خانوادههای پست متولد شدهاند، قشون ایران مایه تمسخر دنیا است، شاهزادگان ایران همچون فقرا و مساکین مستحق شفقتاند، شهرهای ایران مرکز آلودگی است، قانون و دادگستری در ایران شوخی است، جادههای ایران از رفت و آمد چهارپایان به وجود آمده است و قس علیهذا. اصول آدمیت (فراموشخانه) را برای ایران ضروری میدانست.
افاضات سیاسی ملکم به پلیتیک سیاسی تقلیل مییافت و مینوشت؛ پلیتیک کوچک آن است که دولت ایران بدون تخلف و بدون تامل با دولت روس موافقت نماید و کمال اهتمام را داشته باشد که به هیچ وجه بهانهای به دست روسها ندهد و بقای خود را به انسانیت و ترحم آن دولت واگذارد. این تفسیر جناب ملکم از سیاست کوچک بود که تمکین و سر تعظیم فرود آوردن در برابر روسها را آیتی از انسانیت میداند.
ملکم چیزی از پلیتیک بزرگ بروز نمیدهد. وی چند سوره از قرآن و چند حکایت از گلستان سعدی را با حروف مقطع چاپ کرده و برای تغییر خط فارسی به حروف مقطع و حذف بعضی از حروف ابجد جدیت زیادی به خرج داده است. برخی از مطالبی که وی در روزنامه قانون مینوشت، در فضای آن زمان موثر واقع میشد و حقیقت داشت اما عمده مطالبش جهت عوامفریبی و برای به دست آوردن پول و مقام و اعتبار بود.
تفاسیر متکثر در مورد ملکم به وفور دیده میشود، صفت «جمع اضداد» یا «مرد هزار چهره» از اسماعیل رائین حقیقتی بر گواه آرای تمامی منتقدان وی است. ملکم در تاریخ مشروطه ایران چهره مرموزی از خود به نمایش گذاشته است. آنچه در مورد وی به وضوح قابل تفسیر است، این است که متظاهر به تمام تیپ انتقادهایی بود که در پوشش آنها سینهخیز حرکت میکرد. ملکم بهعنوان یک نظریهپرداز سیاسی و در قامت یک عملگرای سیاسی بهعنوان الگویی از سلف و خلف روشنفکری ایرانی، مظهر سادهاندیشی، زودباوری و تقلیلدهنده مفاهیم تئوریک دوره گذار تاریخ تجدد ایران بود.
زندگی و تولد میرزا ملکمخان
میرزا ملکمخان در سال ۱۲۱۲ هجری شمسی در قصبه جلفای اصفهان به دنیا آمد. پدرش، میرزا یعقوب، از ارامنه جلفای اصفهان بود که به اسلام گروید و در تهران به عنوان مترجم سفارت روسیه فعالیت میکرد. میرزا ملکمخان از دوران جوانی علاقهمند به تحصیل و علوم مدرن بود و برای ادامه تحصیل به اروپا، به ویژه فرانسه، سفر کرد. او پس از بازگشت، فعالیتهای سیاسی و روشنفکری خود را آغاز نمود و به عنوان یکی از پیشگامان اصلاحات و نوسازی در ایران شناخته شد.برای مشاهده بیوگرافی افراد دیگر لینک را کلیک کنید و مطالعه کنید
دوران سیاسی و دیپلماتیک
میرزا ملکمخان به دلیل تواناییهای زبانی و سیاسی خود، در دوره ناصرالدینشاه چندین بار مأموریتهای مهمی در اروپا بر عهده گرفت. او ابتدا به عنوان مترجم سفارت ایران در روسیه فعالیت کرد و سپس به عنوان عضو سفارت ایران در دربار ناپلئون سوم معرفی شد. میرزا ملکمخان پس از عزل از سمت وزیر مختاری ایران در لندن، با انتشار روزنامه قانون به نقد مستقیم ناصرالدینشاه و روش حکومتی وی پرداخت. این فعالیتها باعث شد که شاه شخصاً دستور جلوگیری از ورود نوشتههای او به ایران را بدهد.
تأثیرات سیاسی میرزا ملکمخان
میرزا ملکمخان در دوران فعالیت خود، با استفاده از نفوذ در دربار و سفارتها، توانست نقش مهمی در شکلدهی به سیاستهای داخلی و خارجی ایران ایفا کند. او با معرفی قرارداد رویتر و امتیازات اقتصادی به کشورهای پیشرفته، سعی در نوسازی اقتصادی ایران داشت. با این حال، برخی مورخان او را به سوءاستفاده مالی و وابستگی به قدرتهای خارجی متهم کردهاند. این تناقضات باعث شده میرزا ملکمخان به چهرهای جنجالی در تاریخ ایران تبدیل شود.
روزنامهنگاری و انتشار قانون
یکی از مهمترین دستاوردهای میرزا ملکمخان، انتشار روزنامه قانون بود. این روزنامه نخستین شماره خود را در سال ۱۸۹۰ میلادی منتشر کرد و به مدت هشت سال به چاپ ادامه داد. روزنامه قانون به نقد روشهای حکومتی و آموزش مفاهیم حقوق شهروندی، پارلمان و جدایی دین از سیاست میپرداخت. بسیاری از خوانندگان این روزنامه، فارغالتحصیلان دارالفنون و محصلین علاقهمند به اصلاحات بودند. میرزا ملکمخان با استفاده از این ابزار، بذر مشروطهخواهی و قانونگرایی را در ایران کاشت.
تغییر خط فارسی و آموزش
میرزا ملکمخان یکی از پیشگامان تغییر خط فارسی بود. او تلاش کرد با ابداع الفبای گسسته، کتابهایی مانند «گلستان سعدی» و «گفتگوی شیخ و وزیر» را چاپ کند. هدف او از این کار، سادهسازی نوشتار فارسی و تسهیل آموزش بود. میرزا ملکمخان معتقد بود که پیشرفت ایران بدون پذیرش نظام حکومتی و علوم مدرن غرب ممکن نیست. او همچنین به آموزش ریاضی و هندسه در دارالفنون پرداخت و به همراه تعدادی از محصلان، فراموشخانه را به عنوان مرکز آموزش و آزادیخواهی تأسیس کرد.
نقدهای مثبت و منفی
نقدهای مثبت
میرزا ملکمخان از سوی برخی مورخان و روشنفکران به عنوان پیشگام تجددگرایی و بیداری فکری ستوده شده است. ناظمالاسلام کرمانی او را با متفکرانی چون ولتر و روسو مقایسه کرده و نقش وی در ترویج ایدههای مشروطهخواهانه و قانونگرایی را برجسته دانسته است. همچنین، ظلالسطان، از شاهزادگان قاجار، او را فیلسوفی برتر از ارسطو معرفی کرده و تأثیرش را در معرفی مفاهیم مدرن سیاسی ستوده است. میرزا ملکمخان با انتشار روزنامه قانون و رسالههایش، حقوق شهروندی، پارلمان و جدایی دین از سیاست را به مردم معرفی کرد. دیدگاه او درباره نقش زنان در جامعه نیز پیشرو بود و آنها را «فرشتگان بشریت» مینامید.
نقدهای منفی
از سوی دیگر، میرزا ملکمخان با انتقادهای جدی مواجه شد. اسماعیل رائین او را «سیاستمدار هزار چهره» و «جمع اضداد» نامیده و معتقد است اقداماتش اغلب با منافع شخصی همراه بود. اعتمادالسلطنه او را به خیانت و سوءاستفاده مالی متهم کرده، بهویژه در ماجرای قرارداد رویتر که به دریافت رشوه منجر شد. برخی منابع نیز به وابستگی او به قدرتهای خارجی اشاره دارند و تأسیس فراموشخانه را اقدامی ضددینی و مشکوک میدانستند.
ابهامات شخصیت و عملکرد
شخصیت میرزا ملکمخان به دلیل پیچیدگی و تناقضهایش همواره مورد بحث بوده است. برخی منابع به زندگی اسرارآمیز او اشاره کردهاند و معتقدند همکاری همزمان با دربار و انتقاد از آن باعث دشواری قضاوت درباره او شده است. این ابهامات، همراه با اتهامات مالی و سیاسی، جایگاه او را در تاریخ ایران جنجالی کرده است، اما تأثیر او بر روشنفکری و اصلاحات غیرقابل انکار است.
مرگ و میراث
میرزا ملکمخان در سال ۱۲۸۷ هجری شمسی (۱۹۰۸ میلادی) در رم، ایتالیا درگذشت. او در اواخر عمر بیشتر در اروپا اقامت داشت و از فعالیتهای سیاسی مستقیم کناره گرفت. میراث او شامل تأسیس فراموشخانه، انتشار روزنامه قانون، رسالهها و تلاش برای تغییر خط فارسی است. این دستاوردها بر نسلهای بعدی روشنفکران و فعالان مشروطه تأثیر گذاشت و او را به یکی از چهرههای ماندگار تاریخ ایران تبدیل کرد.
آثار برجسته میرزا ملکمخان
میرزا ملکمخان با انتشار آثار متنوع، نقش مهمی در بیداری فکری و اصلاحات سیاسی ایران ایفا کرد. از جمله آثار برجسته او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- روزنامه قانون: اولین نشریه فارسیزبان با محتوای اصلاحطلبانه
- کتابچه غیبی (دفتر تنظیمات)
- پولیطیک ایران
- رفیق و وزیر
- دستگاه دیوان
- اصول ترقی
- انتظام لشکر و مجلس تنظیمات
- دفتر قانون
- نوم و یقظه
- منافع آزادی
- کلمات متخیله
- حریت
- اشتهارنامه اولیای آدمیت
- راجع به استقراض خارجی
این آثار میرزا ملکمخان را به عنوان یکی از پیشگامان روشنفکری، قانونگرایی و اصلاحات در ایران برجسته میکند.
تأثیر بر روشنفکری و اصلاحات
میرزا ملکمخان با معرفی مفاهیم پارلمانی و قانون اساسی، پیشگام تجددگرایی در ایران بود. او نقش زنان و اهمیت آموزش مدرن را پیش از دیگران مطرح کرد. به رغم اتهامات مالی و وابستگی به قدرتهای خارجی، تأثیر او بر روشنفکری ایران غیرقابل انکار است. میرزا ملکمخان با انتشار رسالهها و روزنامه قانون، بذر مشروطهخواهی و اصلاحات را در ایران کاشت و الهامبخش نسلهای بعدی شد.
مسائل مربوط به سفرها و مأموریتهای خارجی میرزا ملکمخان
میرزا ملکمخان بهعنوان یک دیپلمات و روشنفکر برجسته دوران قاجار، فعالیتهای سیاسی و مأموریتهای خارجی گستردهای داشت که نقش مهمی در سیاست خارجی ایران و تعامل با کشورهای اروپایی ایفا کرد. این مأموریتها هم شامل دیپلماسی رسمی و هم مشارکت در پروژههای اقتصادی و فرهنگی بود.
مأموریتهای دیپلماتیک در اروپا
ملکمخان پس از مدتی فعالیت در دربار ایران و انتشار روزنامه قانون، به مأموریتهای متعدد به اروپا فرستاده شد. او ابتدا بهعنوان مشاور سیاسی و سپس وزیر مختار ایران در بریتانیا منصوب شد. در طول این مأموریت، ملکم نقش کلیدی در تنظیم سفرهای شاه به اروپا داشت و مسائل مربوط به اعزام موکب همایونی را مدیریت میکرد.
فعالیت در بریتانیا و قرارداد رویتر
یکی از مهمترین مأموریتهای میرزا ملکمخان، مشارکت در مذاکرات و اجرای قرارداد رویتر بود که امتیازاتی اقتصادی گسترده برای بریتانیا فراهم میکرد. او در این زمینه هم بهعنوان نماینده ایران و هم هماهنگکننده با مقامات خارجی عمل کرد. هرچند دریافت رشوه در این پرونده مورد نقد برخی مورخان قرار گرفته است، اما نشاندهنده نقش فعال او در سیاستهای اقتصادی و دیپلماسی ایران بود.
مأموریت در ایتالیا و رم
پس از قتل ناصرالدینشاه و روی کار آمدن امینالدوله، میرزا ملکمخان به سمت وزیر مختار ایران در رم منصوب شد و تا پایان عمر در این سمت باقی ماند. او در رم مسئولیتهای متعددی از جمله پیگیری روابط سیاسی و اقتصادی ایران با کشورهای اروپایی را بر عهده داشت و در این مدت از تبادلات فرهنگی و دیپلماتیک حمایت کرد.
نقش در دیگر مأموریتهای اروپایی
ملکمخان همچنین مأموریتهایی در هلند، آلمان و فرانسه داشت. او علاوه بر فعالیتهای سیاسی، در معرفی ایران به جامعه اروپایی و آشناکردن آنها با شرایط داخلی کشور نیز تلاش میکرد. این مأموریتها نشاندهنده تواناییهای دیپلماتیک و نفوذ بینالمللی او بود.
تأثیر مأموریتهای خارجی بر سیاست داخلی
فعالیتهای خارجی میرزا ملکمخان مستقیماً بر سیاست داخلی ایران نیز تأثیر گذاشت. او با گزارشدهی و ارائه پیشنهادات به دربار، سعی در اصلاح و بهبود سیستم حکومتی داشت و تجربیات اروپایی را برای اجرای اصلاحات در ایران ارائه میکرد.
چالشها و انتقادات
با وجود دستاوردهای سیاسی و دیپلماتیک، مأموریتهای خارجی میرزا ملکمخان با انتقاداتی همراه بود. برخی مورخان او را به وابستگی به قدرتهای خارجی متهم کردهاند و مأموریتهای اقتصادی او، بهخصوص در قرارداد رویتر، مورد نقد قرار گرفته است. با این حال، توانایی وی در اداره امور دیپلماتیک و تعامل با کشورهای مختلف، یکی از نقاط قوت بارز کارنامه او به شمار میآید.
میرزا ملکمخان چهرهای مرموز و پیچیده در تاریخ ایران بود که همزمان با نقد حکومت قاجار، در دربار و دیپلماسی فعال بود. آثار او مانند روزنامه قانون و رسالههای متعدد، زمینهساز بیداری فکری و مشروطهخواهی در ایران شدند. تأسیس فراموشخانه، تلاش برای تغییر خط فارسی و معرفی مفاهیم مدرن سیاسی، نشاندهنده نقش پیشرو او در اصلاحات بود. با وجود اتهامات مالی و وابستگی به قدرتهای خارجی، میرزا ملکمخان سهم قابلتوجهی در روشنفکری و تحول جامعه ایران داشت و به عنوان الگویی از نوسازی و قانونگرایی همچنان مورد مطالعه و بحث است
ارسال دیدگاه